آزمایش تشخیص زودهنگام چندسرطان چیست؟ نتیجه درست، نادرست، مثبت و منفی چه معنایی دارد؟

آزمایش تشخیص زودهنگام چندسرطان چیست؟

سرطان از مهم‌ترین مشکلات سلامت جهان است و تشخیص زودهنگام برای افزایش موفقیت درمان حیاتی است. آزمایش‌های تشخیص زودهنگام چندسرطان (MCED= Multi  Cancer  Early  Detection)، برای این هدف توسعه یافته‌اند و می‌توانند با یک نمونه خون چند سرطان را شناسایی کنند. با تشخیص در مراحل اولیه، امکان افزایش کیفیت زندگی و بقا وجود دارد. اما دقت و قابلیت‌اتکای نتیجه مهم است و احتمال مثبت درست، مثبت کاذب، منفی درست و منفی کاذب باید ارزیابی شود.

موضوع مرتبط: چقدر به تشخیص زودهنگام چندسرطان با یک نمونه خون نزدیک هستیم؟

تحول تشخیص زودهنگام؛ اهمیت و فناوری‌های مورد استفاده

MCED نوآوری تحول‌آفرینی در تشخیص زودهنگام سرطان ارائه می‌کند.

این آزمایش‌ها با روش‌های پیشرفته زیست‌فناوری، مواد آزادشده از سلول سرطان یا تومور در مایعات بدن، به‌ویژه خون، را شناسایی می‌کنند:

• نشانگرهای زیستی خون،
• قطعات DNA،
• تغییرات اپی‌ژنتیک و
• مولکول‌های دیگر.

MCED فقط از یک رویکرد زیست‌فناوری، مانند جست‌وجوی DNA تومور یا سلول سرطانی خون، برای تشخیص استفاده نمی‌کند. بلکه مدل‌هایی هستند که نشانگرهای مختلف را ترکیب و الگوی مشخصی را جست‌وجو می‌کنند. ترکیب علائم زیستی مختلف، می‌تواند تشخیص دقیق‌تر و زودتر را ممکن کند.

هنوز هیچ MCED تأیید رسمی FDA (سازمان غذا و داروی آمریکا) یا نهاد تأییدکننده سلامت دیگری را نگرفته است. اما توسعه‌دهندگان زیادی فعالانه کار می‌کنند و انتظار می‌رود طی چند سال آینده تأیید بگیرند. اکنون حساسیت و دقت آن‌ها در کارآزمایی‌های جهانی روی ده‌ها هزار نفر ارزیابی می‌شود.

اصول کلی عملکرد MCED

در زیر، اصول آزمایش خون MCED مبتنی بر یادگیری ماشین، نوعی هوش مصنوعی، نمایش داده شده است: 

نمودار بالا، فرایند تشخیص زودهنگام و نقش MCED را شرح می‌دهد. پس از تشکیل نخستین سلول‌های سرطان، آپوپتوز یا نکروز باعث آزادسازی DNA بدون سلول (cfDNA) می‌شود. MCED آن را از خون جدا و توالی‌یابی می‌کند. تحلیل با الگوریتم یادگیری ماشین، وجود و منشأ سیگنال سرطان را نشان می‌دهد. اگر سیگنال یافت شود، اندام منشأ تعیین می‌شود. حد تشخیص و نقاط تشخیص بالینی، آستانه‌های شناسایی با روش متداول‌اند. نمودار، توان MCED را در دوره پیش‌بالینیِ قابل‌شناسایی، پیش از تشخیص بالینی برجسته می‌کند.

انواع MCED؛ نام، فناوری و سرطان‌های هدف

جدول زیر، نام آزمون‌های تشخیص زودهنگام چندسرطان را که شرکت‌های مختلف توسعه داده‌اند، فناوری مورد استفاده هر آزمون و انواع سرطان‌هایی را که هدف قرار می‌دهد نشان می‌دهد:

مفاهیم اصلی غربالگری سرطان

برای ارزیابی قابلیت‌اتکای غربالگری، چهار نتیجه اصلی وجود دارد:

• مثبت درست: آزمایش مثبت است و واقعاً سرطان وجود دارد؛ یعنی آزمایش سرطان را موفق شناسایی کرده است.
• مثبت کاذب: آزمایش مثبت است، اما سرطان وجود ندارد؛ ممکن است نگرانی و مداخله پزشکی اضافی غیرضروری ایجاد کند.
• منفی درست: آزمایش منفی است و واقعاً سرطان وجود ندارد؛ فرد واقعاً سرطان ندارد و نتیجه درست است.
• منفی کاذب: آزمایش منفی است، اما سرطان وجود دارد؛ خطر تشخیص‌ندادن و پیشرفت بدون درمان را ایجاد می‌کند.

منطق کلی غربالگری سرطان

غربالگری برای تشخیص زودهنگام در افراد با سن یا ویژگی مشخص است. مثلاً:

• غربالگری سرطان کولورکتال: پس از 45 سالگی در زنان و مردان، با کولونوسکوپی یا آزمایش خون مخفی مدفوع انجام می‌شود.
• غربالگری سرطان پستان: پس از 40 سالگی در زنان با ماموگرافی انجام می‌شود.
• غربالگری سرطان دهانه رحم: از 25 سالگی در همه زنان با HPV یا اسمیر انجام می‌شود.
• غربالگری سرطان ریه: در همه زنان و مردان سیگاری از 50 سالگی، با سی‌تی ریه کم‌دوز انجام می‌شود.
• غربالگری سرطان پروستات: از 50 سالگی در همه مردان با PSA خون انجام می‌شود.

این سن‌ها برای افراد معمولی با خطر متوسط‌اند. خطر سرطان ارثی می‌تواند غربالگری زودتر و دقیق‌تر یا متفاوت را ایجاب کند.

غربالگری در دوره بی‌علامت، تشخیص و درمان زودهنگام را ممکن می‌کند. اثربخشی آن برای سلامت جامعه مهم است، زیرا موفقیت درمان سرطان زودتشخیص‌داده‌شده بسیار بیشتر است.

تا امروز برای هر سرطان غربالگری جدا بود، اما MCED ظرفیت تشخیص زودهنگام سرطان‌های متعدد با یک نمونه خون را دارد.

MCED می‌تواند نفس تازه‌ای به غربالگری بدهد و ابزار مهم نجات افراد بیشتری باشد. اما تفسیر نتیجه باید احتمال مثبت و منفی کاذب را در نظر بگیرد و با دقت مدیریت شود.

اگر نتیجه MCED مثبت باشد چه می‌شود؟

با نتیجه مثبت، این گام‌ها دنبال می‌شوند:

1. شناسایی سیگنال سرطان: اگر سیگنال شناسایی شود، منشأ تعیین می‌شود تا اندام یا بافت تولیدکننده سرطان مشخص شود.
2. بررسی اضافی: پس از تأیید نتیجه مثبت، PET/CT، CT تنها یا MRI و دیگر بررسی‌های بالینی و آزمایش‌ها انجام می‌شوند؛ برای تشخیص دقیق‌تر و برنامه درمان لازم‌اند.
3. برنامه‌ریزی درمان: بر پایه نوع و مرحله سرطان، برنامه مناسب آماده می‌شود.

اگر نتیجه MCED منفی باشد چه می‌شود؟

منفی‌شدن یعنی سلول توموری در گردش (CTC) یا DNA تومور (cfDNA) در خون شناسایی نشده است. نتیجه منفی بیان می‌کند فرد هنگام آزمایش نشانه سرطان نداشته است؛ اما باید همراه چند نکته ارزیابی شود:

1. نبود سرطان: نتیجه منفی نشان می‌دهد فرد در آن زمان سرطان ندارد؛ یعنی اکنون تومور بدخیم ندارد و نگرانی او می‌تواند کمتر شود.

2. پیگیری منظم: حتی با نتیجه منفی، پیگیری منظم به‌ویژه در سابقه خانوادگی یا گروه پرخطر مهم است. افراد در معرض خطر باید در فاصله‌های مشخص MCED یا غربالگری مناسب دیگر را ادامه دهند.

مطالعه تازه؛ خطر سرطان پس از مثبت کاذب کم بود

غربالگری سرطان برای تشخیص و درمان زودهنگام حیاتی است. با این حال، نتیجه مثبت کاذب (تشخیص نادرست سرطان) می‌تواند نگرانی غیرضروری ایجاد کند. داده‌های مطالعه DETECT-A، درباره نوعی آزمایش MCED به نام CancerSEEK، نشان می‌دهد که در بیمارانی که با این آزمون نتیجه مثبت کاذب گرفته‌اند، خطر ایجاد سرطان در بلندمدت کم است. این یافته‌ها سرنخ‌های مهمی برای مدیریت نتایج مثبت کاذب ارائه می‌کنند.

هدف و روش

DETECT-A برای ارزیابی MCED به نام CancerSEEK انجام شد. تعداد 10006 زن 65-75 ساله فاقد سابقه سرطان شرکت کردند. افراد با نتیجه مثبت، با PET/CT و ارزیابی بالینی برای تأیید وجود سرطان بررسی شدند.

یافته‌ها

در تحلیل، 98 بیمار دارای مثبت کاذب CancerSEEK بررسی شدند. مثبت کاذب وضعیتی تعریف شد که پس از آزمایش مثبت، طی 1 سال سرطان یا ضایعه پیش‌سرطانی شناسایی نشده باشد. میانه پیگیری 3,6 سال بود.

• در مثبت کاذب MCED، سرطان پس از 1 سال 1% و پس از 2، 3 و 4 سال 3,4% بود.
• میزان سالانه سرطان 1% محاسبه شد.
• در 63 بیمار بدون اقدام اضافی پس از PET/CT، سرطان در پایان 1 سال 1,6% و در پایان 2، 3 و 4 سال 3,6% ثبت شد.

در پیگیری، 3 بیمار سرطان گرفتند:

1. یک بیمار، 1,9 سال پس از مثبت کاذب، سرطان تخمدان مرحله IIIC داشت.
2. در دو بیمار، ماموگرافی معمول سرطان پستان مرحله I را یافت؛ به‌ترتیب پس از 0,1 و 1,6 سال.

بازبینی PET/CT با ارزیابی اولیه سازگار بود. بیمار تخمدان پس از جراحی و شیمی‌درمانی، حدود 1 سال بعد فوت کرد. یکی از بیماران پستان جراحی، پرتو و هورمون‌درمانی گرفت و در پیگیری بدون سرطان ماند. دیگری جراحی و پرتودرمانی گرفت، اما پرونده پزشکی دقیق در دسترس نبود.

نتیجه و پیشنهادها

مطالعه نشان می‌دهد افراد با مثبت کاذب MCED که بررسی بالینی و تصویربرداری در آن‌ها سرطان نیافته، می‌توانند به مراقبت معمول برگردند. بازگشت به پیگیری معمول و پرهیز از مداخله غیرضروری، ایمن نشان داده شد؛ اما تأیید در سنین گسترده‌تر، جنس‌های مختلف و گروه‌های نژادی/قومی متنوع‌تر لازم است.

نتایج قبلی DETECT-A نشان داد CancerSEEK می‌تواند سرطان آپاندیس، پستان، کولورکتال، کلیه، ریه، لنفوم، تخمدان، تیروئید، رحم و سرطان با منشأ نامشخص را شناسایی کند.