Çoxsaylı xərçənglərin erkən diaqnostika testi nədir? Doğru, yanlış, müsbət və mənfi nəticə nə deməkdir?

Çoxsaylı xərçənglərin erkən diaqnostika testi nədir?

Xərçəng dünyada ən mühüm sağlamlıq problemlərindən biridir və erkən diaqnoz müalicənin uğurunu artırmaq üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır. Bu məqsədlə hazırlanmış çoxsaylı xərçənglərin erkən diaqnostika testləri (MCED= Multi Cancer Early Detection) bir qan nümunəsi ilə birdən çox xərçəng növünü aşkar etmək potensialına malikdir. Bu testlər xərçəngin erkən mərhələlərində diaqnoz qoyulmasına imkan yaradaraq xəstələrin həyat keyfiyyətini və sağqalma göstəricilərini artıra bilər. Lakin testlərdən alınan nəticələrin doğruluğu və etibarlılığı çox vacibdir. Bu baxımdan testlərin doğru müsbət, yanlış müsbət, doğru mənfi və yanlış mənfi nəticə vermə ehtimalları qiymətləndirilməlidir.

Əlaqəli mövzu: Bir qan nümunəsi ilə çoxsaylı xərçənglərin erkən diaqnostika testinə nə qədər yaxınıq?

Erkən diaqnostikada inqilab – əhəmiyyəti və istifadə olunan texnologiyalar

MCED testləri xərçəngin erkən diaqnostikasında inqilabi yenilik təqdim edir.

Bu testlər xərçəng hüceyrələrindən və ya şişlərdən başda qan dövranı olmaqla bədən mayelərinə buraxılan

• Qan biomarkerlərini,
• DNA parçalarını,
• Epigenetik dəyişiklikləri və
• Digər molekulları aşkar etmək üçün qabaqcıl biotexnoloji üsullardan istifadə edir.

Bu testlər yalnız bir biotexnoloji yanaşma ilə, məsələn, təkcə qanda şiş DNA-sını və ya xərçəng hüceyrələrini axtarmaqla erkən xərçəng diaqnozu qoymağa çalışmır. Əvəzində bir çox fərqli biomarkeri birləşdirən və müəyyən nümunəni aşkar etməyə çalışan modellərdir. Beləliklə, müxtəlif bioloji göstəricilərin kombinasiyaları araşdırılaraq daha dəqiq və erkən diaqnoz təmin oluna bilər.

Hazırda MCED testlərinin heç biri FDA-dan (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) və ya digər təsdiqləyici səhiyyə qurumundan rəsmi təsdiq almayıb. Lakin bir çox hazırlayıcı bu testlər üzərində intensiv işləyir və qarşıdakı bir neçə ildə təsdiq alacaqları gözlənilir. Hazırda dünyada on minlərlə insanı əhatə edən klinik tədqiqatlarla bu testlərin həssaslığı və dəqiqliyi qiymətləndirilir.

MCED testlərinin ümumi iş prinsipləri

Aşağıda süni intellekt üsullarından biri olan maşın öyrənməsindən istifadə edən MCED qan testinin iş prinsipləri göstərilib: 

Yuxarıdakı qrafik xərçəngin erkən aşkarlanma prosesini və bu prosesdə MCED testlərinin rolunu ətraflı göstərir. Xərçəng hüceyrələri ilk dəfə yarandıqdan sonra apoptoz və ya nekroz yolu ilə hüceyrəsiz-sərbəst DNA (cfDNA) buraxılmağa başlayır. Bu prosesdə MCED testi işə düşərək qandakı cfDNA-nı ayırır və onun sekvenslənməsini aparır. Maşın öyrənməsi alqoritmləri ilə təhlil edilən cfDNA xərçəng siqnalının mövcudluğu və mənbəyi barədə məlumat verir. MCED testi xərçəng siqnalını aşkar etdikdə onun hansı orqandan qaynaqlandığını müəyyənləşdirir. Aşkarlama həddi və klinik aşkarlama nöqtələri ənənəvi üsullarla xərçəngin müəyyən edilə biləcəyi hədləri ifadə edir. Bu qrafik MCED testlərinin xərçəng klinik olaraq müəyyənləşdirilməzdən əvvəl, preklinik aşkarlana bilən dövrdə onu aşkar etmək qabiliyyətini vurğulayır.

MCED testlərinin növləri – adları, istifadə etdikləri texnologiyalar və hədəflədikləri xərçəng növləri

Aşağıdakı cədvəldə müxtəlif şirkətlərin hazırladığı MCED testlərinin adları, istifadə etdikləri texnologiyalar və hədəflədikləri xərçəng növləri göstərilir:

Xərçəng skrininq testlərinin əsas anlayışları

Xərçəng skrininq testlərinin etibarlılığını qiymətləndirərkən dörd əsas nəticə növü var:

• Doğru müsbət: Test müsbət çıxır və həqiqətən xərçəng var. Bu, testin xərçəngi uğurla aşkar etməsi deməkdir.
• Yanlış müsbət: Test müsbət çıxır, lakin əslində xərçəng yoxdur. Bu, lazımsız narahatlığa və əlavə tibbi müdaxilələrə səbəb ola bilər.
• Doğru mənfi: Test mənfi çıxır və həqiqətən xərçəng yoxdur. Bu, xəstədə həqiqətən xərçəng olmadığı və testin doğru nəticə verdiyi deməkdir.
• Yanlış mənfi: Test mənfi çıxır, lakin əslində xərçəng var. Bu, xəstəliyin diaqnozsuz qalması və müalicə olunmadan irəliləməsi riskini daşıyır.

Xərçəng skrininq testlərinin ümumi məntiqi

Xərçəng skrininq testləri müəyyən yaş və ya xüsusiyyətlərə malik insanlarda xərçəngi erkən mərhələdə aşkar etməyi hədəfləyir. Məsələn:

• Kolorektal xərçəng skrininqi: 45 yaşdan sonra həm qadınlarda, həm də kişilərdə kolonoskopiya və ya nəcisdə gizli qan testi kimi üsullarla aparılır.
• Süd vəzi xərçəngi skrininqi: 40 yaşdan sonra qadınlarda mammoqrafiya ilə aparılır.
• Uşaqlıq boynu xərçəngi skrininqi: 25 yaşdan başlayaraq bütün qadınlarda HPV testi və ya yaxma ilə aparılır.
• Ağciyər xərçəngi skrininqi: Siqaret çəkən bütün qadın və kişilərdə 50 yaşdan başlayaraq aşağı dozalı ağciyər tomoqrafiyası ilə aparılır.
• Prostat xərçəngi skrininqi: 50 yaşdan başlayaraq bütün kişilərdə qanda PSA səviyyəsinin ölçülməsi ilə aparılır.

Bu yaş hədləri orta riskli, normal şəxslər üçündür. İrsi xərçəng riski olan insanlar daha erkən yaşda, daha ətraflı və ya fərqli üsullarla skrininqdən keçirilə bilər.

Xərçəng skrininq testləri xərçəngin əlamət vermədiyi dövrdə tətbiq olunaraq xəstəliyin erkən diaqnostikasına və müalicəsinə imkan yaradır. Bu testlərin effektivliyi ictimai sağlamlıq baxımından çox vacibdir, çünki erkən diaqnoz qoyulan xərçənglərdə müalicə uğuru xeyli yüksəkdir.

İndiyədək hər xərçəng növü üçün ayrı skrininq testləri mövcud olduğu halda, MCED testləri bir qan nümunəsi ilə çoxsaylı müxtəlif xərçənglərin erkən diaqnozunu qoymaq potensialına malikdir.

Xərçəng skrininqinə yeni nəfəs gətirəcək MCED testləri bu baxımdan daha çox insanın həyatını qurtarmaq üçün mühüm vasitədir. Lakin bu yeni testlərin nəticələrinin necə şərh olunması, yanlış müsbət və yanlış mənfi nəticə verə biləcəkləri nəzərə alınmalı və həmin nəticələr diqqətlə idarə edilməlidir.

MCED testinin nəticəsi müsbət çıxarsa, nə baş verir?

MCED testi müsbət çıxarsa, aşağıdakı addımlar atılır:

1. Xərçəng siqnalı aşkar edildi: Xərçəng siqnalı aşkar edildikdə onun mənbəyi müəyyənləşdirilir. Bu, xərçəngin hansı orqan və ya toxumadan qaynaqlandığını müəyyən etməyə kömək edir.
2. Əlavə müayinələr: Müsbət nəticə təsdiqləndikdən sonra PET/KT, yalnız KT və ya MRT kimi əlavə klinik müayinələr və testlər aparılır. Bu, daha dəqiq diaqnoz qoymaq və müalicə planını hazırlamaq üçün lazımdır.
3. Müalicənin planlaşdırılması: Aşkarlanmış xərçəngin növünə və mərhələsinə uyğun müalicə planı hazırlanır.

MCED testinin nəticəsi mənfi çıxarsa, nə baş verir?

MCED testi mənfi nəticə verərsə, bu, yoxlanılan şəxsin qanında dövr edən şiş hüceyrələrinin (CTC) və ya şiş DNA-sının (cfDNA) aşkarlanmadığı deməkdir. Mənfi nəticə test zamanı şəxsdə xərçəng əlaməti olmadığını ifadə edir. Lakin mənfi nəticələr müəyyən məqamlarla birlikdə qiymətləndirilməlidir:

1. Xərçəngin olmaması: Mənfi nəticə yoxlanılan şəxsdə həmin anda xərçəng olmadığını göstərir. Bu, şəxsdə hazırda hər hansı bədxassəli şişin olmadığı və buna görə xərçənglə bağlı narahatlığının azala biləcəyi deməkdir.

2. Müntəzəm izləmə: Mənfi nəticə alınsa belə, xüsusilə ailəsində xərçəng tarixçəsi olan və ya yüksək risk qrupuna daxil olan şəxslərin müntəzəm izlənməsi vacibdir. Xərçəng riski olan şəxslər müəyyən intervallarla MCED testinə və ya digər uyğun xərçəng skrininq testlərinə davam etməlidir.

Yeni tədqiqat – yanlış müsbət nəticələrdən sonra xərçəng riski aşağı olub

Xərçəng skrininq testləri erkən diaqnoz və müalicə üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Lakin bu testlərdə yanlış müsbət nəticələr (xərçəngin səhvən aşkarlanması) ola bilər və bu da xəstələrdə lazımsız narahatlıq yarada bilər. DETECT-A tədqiqatının məlumatları MCED testinin bir növü olan CancerSEEK ilə yanlış müsbət nəticə alan xəstələrdə uzunmüddətli dövrdə xərçəngin yaranma riskinin aşağı olduğunu göstərir. Bu tapıntılar yanlış müsbət nəticələrin idarə edilməsi barədə mühüm ipucları verir.

Tədqiqatın məqsədi və üsulu

DETECT-A tədqiqatı CancerSEEK adlı MCED testinin performansını qiymətləndirmək üçün aparılıb. Tədqiqata əvvəllər xərçəng tarixçəsi olmayan, 65-75 yaş arasında 10006 qadın qatılıb. CancerSEEK nəticələri müsbət olan xəstələrdə xərçəngin mövcudluğunu təsdiqləmək üçün PET/KT və klinik qiymətləndirmə aparılıb.

Tapıntılar

Bu təhlildə CancerSEEK nəticəsi yanlış müsbət olmuş 98 xəstə qiymətləndirilib. Yanlış müsbət nəticə müsbət testdən sonra 1 il ərzində xərçəng və ya xərçəngönü ocağın aşkar edilməməsi kimi müəyyən edilib. Median izləmə müddəti 3,6 il olub.

• MCED testi yanlış müsbət olan xəstələrdə 1 ildən sonra xərçəngin yaranma göstəricisi 1%, 2, 3 və 4 ildən sonra isə 3,4% olub.
• İllik xərçəng yaranma göstəricisi 1% hesablanıb.
• PET/KT-dən sonra əlavə prosedur aparılmamış 63 xəstədə 1 ilin sonunda xərçəngin yaranma göstəricisi 1,6%, 2, 3 və 4 ilin sonunda isə 3,6% qeydə alınıb.

İzləmə müddətində 3 xəstəyə xərçəng diaqnozu qoyulub:

1. Bir xəstədə yanlış müsbət nəticədən 1,9 il sonra mərhələ IIIC yumurtalıq xərçəngi diaqnozu qoyulub.
2. İki xəstədə rutin mammoqrafiya ilə mərhələ I süd vəzi xərçəngi aşkar edilib (müvafiq olaraq 0,1 il və 1,6 il sonra).

PET/KT görüntüləri yenidən qiymətləndirildikdə ilkin qiymətləndirmələrə uyğun nəticələr əldə olunub. Yumurtalıq xərçəngi olan xəstə əməliyyat və kimyaterapiyadan sonra təxminən 1 il ərzində vəfat edib. Süd vəzi xərçəngi olan xəstələrdən biri əməliyyat, şüa və hormon müalicəsi alıb və izləmə müddətində xərçəngsiz qalıb. Digər xəstə isə əməliyyat və radioterapiya alıb, lakin ətraflı tibbi qeydlər təqdim edilməyib.

Nəticə və tövsiyələr

Bu tədqiqatın nəticələri göstərir ki, MCED testi yanlış müsbət olan xəstələrdə klinik və görüntüləmə qiymətləndirməsi ilə xərçəng aşkar edilmədikdə onlar rutin qayğıya qayıda bilərlər. Tədqiqat MCED testindən yanlış müsbət nəticə alan xəstələrin lazımsız müdaxilələrdən qaçaraq rutin izləmə protokollarına qayıtmasının təhlükəsiz olduğunu göstərir. Lakin bu tapıntıların daha geniş yaş aralıqlarında, fərqli cinslərdə və daha müxtəlif irqi/etnik qruplarda təsdiqlənməli olduğu vurğulanır.

DETECT-A tədqiqatının əvvəlki nəticələri CancerSEEK-in appendiks xərçəngini, süd vəzi xərçəngini, kolorektal xərçəngi, böyrək xərçəngini, ağciyər xərçəngini, limfomanı, yumurtalıq xərçəngini, qalxanabənzər vəzi xərçəngini, uşaqlıq xərçəngini və ilkin ocağı məlum olmayan xərçəngi aşkar edə bildiyini göstərib.