Tək qan nümunəsi ilə çoxsaylı xərçəngin erkən aşkarlanması testinə nə qədər yaxınıq?

Çoxsaylı xərçəngin erkən aşkarlanması (MCED= Multi Cancer Early Detection) testləri xərçəng araşdırmalarında böyük irəliləyiş vəd edir. Bu testlər simptomlar hələ yaranmamış tək qan nümunəsindən istifadə etməklə bir çox müxtəlif xərçəng növü üçün biomarkerləri aşkar etməyə imkan verir. Yəni xəstələrdə xərçəng diaqnozu qoyulmazdan əvvəl xəstəliyi erkən mərhələdə aşkarlamaq mümkün ola bilər. Bu, tibbdə inqilabi yenilik ola bilər, lakin bəzi mütəxəssislər hələ həmin mərhələyə çatmadığımızı bildirir və daha geniş istifadənin qarşılaşa biləcəyi çətinliklərə diqqət çəkirlər. Bəs bu testlər doğrudan da yaradılan həyəcanı doğruldurmu?

Galleri bəzi mübahisələrə səbəb olub

Bir neçə MCED testi birbaşa istehlakçılara satış icazəsi alıb və həm ABŞ-da, həm də Birləşmiş Krallıqda NHS-də sınaqdan keçirilir. Grail şirkətinin Galleri testi qanda dəyişmiş DNA metilləşmə nümunələrini axtaran ən təkmil testdir.

Oksford Universitetinin rəhbərliyi ilə aparılmış SYMPLIFY tədqiqatının nəticələri 2023-cü ilin iyulunda dərc olunub. Bu tədqiqat xərçəng skrininq testinin fəaliyyət göstəricilərini qiymətləndirib. Araşdırma 5461 simptomatik (əlaməti olan) haldan 323-də xərçəng siqnalı aşkarlayıb və həmin halların 244-nə xərçəng diaqnozu qoyulduğunu göstərib. Nəticələr 75,5% müsbət proqnostik dəyər, 97,6% mənfi proqnostik dəyər, 66,3% həssaslıq və 98,4% spesifiklik kimi olduqca təsirli göstəricilər ortaya qoyub.

• Müsbət proqnostik dəyər (75,5%): Testin müsbət nəticə verdiyi halların həqiqətən xərçəng olduğunu düzgün proqnozlaşdırma nisbətidir. Burada test müsbət nəticə verdikdə həmin nəticənin 75,5% ehtimalla düzgün olduğunu göstərir.
• Mənfi proqnostik dəyər (97,6%): Testin mənfi nəticə verdiyi halların həqiqətən xərçəng olmadığını düzgün proqnozlaşdırma nisbətidir. Bu, test mənfi olduqda nəticənin 97,6% ehtimalla etibarlı olduğunu bildirir.
• Həssaslıq (66,3%): Testin xərçəngi olan şəxsləri düzgün aşkarlamaq qabiliyyətini ifadə edir. Bu göstərici xərçəngi olan şəxslərin 66,3%-nün test tərəfindən düzgün aşkarlandığını göstərir.
• Spesifiklik (98,4%): Testin xərçəngi olmayan şəxsləri düzgün olaraq mənfi müəyyənləşdirmək qabiliyyətidir. Burada xərçəngi olmayan şəxslərin 98,4%-ü test tərəfindən düzgün şəkildə mənfi kimi müəyyən edilib.

Həssaslıq yaş və xərçəng mərhələsi artdıqca 24,2%-dən (I mərhələ) 95,3%-ə (IV mərhələ) yüksəlib.

Xərçəngi təsdiqlənmiş şəxslərdə xərçəngin başladığı orqanın proqnozu 85,2% hallarda düzgün olub.

Galleri hazırda heç bir simptomu və ya əlaməti olmayan 140 min könüllü ilə NHS-də pilot sınaq mərhələsindədir. Nəticələr bu ilin sonunda gözlənilir.

Həm test, həm də sınaq bu ayın əvvəlində The Lancet jurnalında dərc olunmuş məqalədə

• erkən mərhələli xərçənglərdə aşağı aşkarlama göstəriciləri,
• yüksək yanlış müsbət göstəriciləri,
• xərçəngin mənşəyinin qeyri-dəqiq təhlili,
• əlavə araşdırmalara/skrininqlərə ehtiyac,
• yüksək xərclər və
• ölüm göstəricilərində sübut olunmamış yaxşılaşma,
• həmçinin NHS-in bu testi digərlərinə üstün tutmasına mümkün siyasi təsirlər kimi narahatlıqların səsləndirilməsi ilə mübahisə yaradıb.

Galleri testi 50-dən çox xərçəng növünü aşkarlaya biləcəyini iddia edir. Ümid erkən müəyyənləşdirilməsi çətin şişləri — məsələn, baş-boyun, bağırsaq, ağciyər və mədəaltı vəzi xərçənglərini — tapmaq, adətən gec mərhələdə diaqnoz qoyulan və əlverişsiz proqnozu (xəstəliyin gedişi) olanların qarşısını alaraq bahalı müalicələrə gətirən vəziyyətləri əngəlləməkdir.

Testlər "narahat sağlam" şəxsləri daha da narahat edə bilər

MCED testlərinin erkən mərhələli xəstəliyi çox yaxşı aşkarlamadığı görünür. Bu testlər irəliləmiş xərçəngi tapmaqda yaxşı olsalar da, kifayət qədər qeyri-spesifik nəticələr və yanlış müsbət cavablar verə bilirlər. Bütün MCED testlərinin əsl problemi narahat sağlam insanları daha da narahat etmələridir!

Buna görə pilot sınağın nəticələri məyusedici ola bilər.

İndiyədək aparılmış tədqiqatlar bu testlərin erkən mərhələli, yəni I və ya II mərhələli xərçəngləri aşkarlamaqda çox effektiv olmadığını göstərir. Həmçinin xərçəngin bədənin hansı hissəsindən başladığını müəyyən etməyin çox vaxt mümkün olmadığı bildirilir. Müsbət test nəticəsi olan, lakin heç bir simptomu və əlaməti olmayan şəxslə, məsələn, ailə həkimi nə etməlidir? Onkoloq kimi belə şəxslər mənə yönləndiriləndə mən nə etməliyəm?

Əlavə tədqiqatları kim maliyyələşdirəcək?

İstehsalçıların testin xərçəngi aşkarlaya bildiyini sübut etməsinin kifayət etdiyi, lakin sağlamlıq iqtisadiyyatı baxımından dəyərini sübut etmək məcburiyyətinin olmadığı vəziyyət həqiqətən dilemma yaradır.

Skrininq imkanlarınız məhduddursa və qərar verməlisinizsə, qan qusma kimi aydın simptom və əlamətləri olan xəstəyə üstünlük vermək adətən daha məntiqlidir. Çünki bu əlamətlər təcili müdaxilə tələb edən ciddi sağlamlıq problemini göstərə bilər. Tam sağlam görünən, lakin test nəticəsi müsbət olan şəxsdə əlavə testlər və qiymətləndirmələr lazım ola bilər; ancaq təcili vəziyyət yoxdursa, əlaməti olan xəstələrə üstünlük verilməlidir.

Hazırkı MCED klinik tədqiqatları olduqca geniş və ümidvericidir. Lakin bu testləri ictimai sağlamlıq vasitəsi kimi geniş yaymaq — Galleri-nin etməyə çalışdığı budur — üçün hələ çox erkəndir. Bununla belə, təsdiq alacaq çoxsaylı xərçəngin erkən aşkarlanması testi xərçəngdən ölüm statistikasını əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.

Əlbəttə, bunun arxasındakı siyasət budur. Səhiyyə qurumları MCED testlərini dəstəklədiklərini göstərmək istəyirlər, çünki bu, problemin həlli olacaq. Lakin problem qısa müddətdə həll olunmayacaq. Ənənəvi diaqnostika imkanlarını artırmasaq, gec mərhələdə diaqnoz səbəbindən daha çox insan həyatını itirəcək.

MCED testlərinin erkən diaqnostika potensialı xərçəng müalicəsinin xərclərini azaltmaq ümidini də yaradır. Xərçəng dərmanları həmişə tam sağaltmır, xəstələrin bir neçə müalicə ardıcıllığına ehtiyacı olur və dərmanların çoxunun həyat keyfiyyətini pozan əlavə təsirləri var; bunlar da adətən daha çox dərmanla həll edilməli vəziyyətlər yaradır. Erkən mərhələli xərçəngin müalicəsi daha asan və ucuzdur. Əgər MCED testləri irəliləmiş xərçəng diaqnozu qoyulan insanların sayını nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldarsa, bu, sağqalım göstəricilərini birbaşa yaxşılaşdırmalıdır. Əhali səviyyəsində xərçəngdən ölümlərin hətta 15-20% azalması böyük uğur olardı.

MCED testləri effektiv klassik skrininq testi olmayan xərçənglər (bütün xərçəng ölümlərinin 70-75%-i) və əhali miqyasında skrininq üçün çox nadir olan xərçənglər üçün skrininq üsulu təklif edir. Tək qan nümunəsi ilə bu xərçəng skrininqi yalnız süd vəzi, ağciyər, kolorektal və servikal xərçənglər üçün xərc baxımından effektivdir. Hackshaw-un 2021-ci ildə British Journal of Cancer jurnalında dərc olunmuş modelləşdirmə tədqiqatı Galleri-nin əvvəlki versiyası ilə mövcud skrininq testləri üçün həqiqi müsbət nəticələrin yanlış müsbət nəticələrə nisbətinin 1:18-dən 1:1,6-ya endiyini irəli sürüb. Həmçinin skrininqdə müsbət nəticə alanlar arasında aşkarlanan hər xərçəng halı üçün diaqnostik araşdırmaların xərci MCED testi ilə £10452-dən £2175-ə endirilib.

MCED testlərinin xərc baxımından effektiv olacağına inanılır. Daha çox araşdırma tələb olunsa da, bu testlərin bir çox ölkənin səhiyyə qurumları üçün xeyli vəsaitə qənaət etdirə biləcəyi görünür.