Ən yayğın 5 xərçəngdə erkən diaqnoz skrininqləri nə qədər faydalıdır?

Qorunma və skrininqin gücü

Son 45 ildə beş xərçəng növündə qorunma və skrininq yanaşmaları müalicə irəliləyişlərindən daha çox ölümün qarşısını alıb. Bu diqqətəlayiq nəticə ABŞ Milli Səhiyyə İnstitutlarının (NIH) tədqiqatçıları tərəfindən aparılan və JAMA Oncology jurnalında 5 dekabr 2024-cü ildə yayımlanan modelləşdirmə tədqiqatından əldə edilib. Tədqiqat süd vəzi, serviks (uşaqlıq boynu), kolorektal, ağciyər və prostat xərçənglərində qorunma, skrininq və müalicə irəliləyişləri sayəsində qarşısı alınan ölümləri araşdırıb.

Yuxarıdakı təsvir xərçəngdən qorunma, skrininq və müalicə proseslərini mərhələlərlə izah edir. Boru sistemi vasitəsilə xəstəliyin müxtəlif mərhələləri və onlara müdaxilə üsulları göstərilib:

1. Xəstəlik yoxdur: Bu mərhələdə xəstəlik hələ yaranmayıb. Lakin bəzi hallarda qorunma səylərinə baxmayaraq xəstəlik inkişaf edə bilər. Bütün xərçənglərin təxminən 50%-nin qarşısı xərçəngdən qorunma strategiyaları ilə alına bilər.

2. Klinikadan əvvəlki xəstəlik: Xəstəlik erkən mərhələdədir və hələ əlamət verməyib. Skrininq aparılmazsa, bu mərhələdə xəstəlik tanınmaya bilər.

3. Klinik xəstəlik: Xəstəliyin əlamətləri yaranıb və klinik diaqnoz qoyulub. Lakin müalicəyə baxmayaraq xəstəlik irəliləyə bilər.

4. Xəstəliyə bağlı ölüm: Müalicəyə baxmayaraq xəstəlik nəzarətə alınmazsa, həmin xəstəlikdən ölüm baş verə bilər.

Ölümləri 80% azaltmaqda müalicədən daha təsirlidir

Bu beş xərçəng növü həm yeni diaqnozlar, həm də ölümlər baxımından bütün xərçəng hallarının təxminən yarısını təşkil edir. Qorunma, erkən diaqnoz və müalicə strategiyalarının tətbiq oluna bildiyi bu xərçənglərdə hansı yanaşmaların ən təsirli olduğunu anlamaq gələcək strategiyalara istiqamət vermək üçün həlledicidir. Aparıcı tədqiqatçılardan Dr. Katrina A. B. Goddard “Son 45 ildə bu beş xərçəng növündə qarşısı alınan ölümlərin 80%-inin qorunma və skrininq sayəsində olması həmin strategiyaların nə qədər güclü olduğunu göstərir”, – dedi.

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR:

• Xərçəngdən qorunmağın 10 qızıl qaydası
• Müasir xərçəng skrininq proqramları: hansı testlərlə hansı xərçənglərin erkən diaqnozu mümkündür?

Tədqiqatın təfərrüatları

1975-2020-ci illərdə süd vəzi, serviks, kolorektal, ağciyər və prostat xərçənglərinə bağlı ölüm göstəricilərini modelləşdirən tədqiqatçılar təkcə ABŞ-də ümumilikdə 5,94 milyon ölümün qarşısının alındığını hesablayıblar. Bunun 4,75 milyonu (80%) qorunma və skrininq müdaxilələri sayəsində olub, müalicə irəliləyişləri isə qalan 20%-yə töhfə verib.

Xərçəng növlərinə görə ölümlərin qarşısının alınmasına töhfələr

1. Süd vəzi xərçəngi:

   • 2,71 milyon ölüm müqabilində 1 milyon ölümün qarşısı alınıb.
   • Müalicə irəliləyişləri qarşısı alınan ölümlərin 75%-ini, mammoqrafiya skrininqi isə qalanını təşkil edib.

2. Ağciyər xərçəngi:

   • 9,2 milyon ölüm müqabilində 3,45 milyon ölümün qarşısı alınıb.
   • Siqareti tərgitmə tədbirləri qarşısı alınan ölümlərin 98%-inə töhfə verib, müalicənin payı isə 2% olub.

3. Serviks xərçəngi:

   • 370 min ölüm müqabilində 160 min ölümün qarşısı alınıb.
   • Pap-smear və HPV testləri kimi skrininqlər qarşısı alınan bütün ölümlərə görə cavabdeh olub.

4. Kolorektal xərçəng:

   • 3,45 milyon ölüm müqabilində 940 min ölümün qarşısı alınıb.
   • Skrininq və poliplərin çıxarılması 79%, müalicə isə 21% töhfə verib.

5. Prostat xərçəngi:

   • 1,01 milyon ölüm müqabilində 360 min ölümün qarşısı alınıb.
   • PSA testinin töhfəsi 56%, müalicə irəliləyişlərininki isə 44% olub.

Qorunma və skrininqin gələcəyi

Müəlliflərdən Dr. Philip E. Castle daha yeni qorunma və skrininq strategiyalarının hələ geniş istifadə edilmədiyini, lakin gələcək ölüm göstəricilərini daha da azaltmaq potensialının olduğunu bildirdi. Xüsusilə HPV vaksini və ağciyər xərçəngi skrininqi kimi üsullar gələcək illərdə mühüm təsir göstərə bilər. Həmçinin özünüyoxlama imkanı verən HPV testləri kimi yeniliklər sayəsində skrininqə çıxışı artırmaq hədəflənir.

Çatışmayan məqamlar və yeni imkanlar

Tədqiqat yalnız beş xərçəng növünə yönəlib, digər ölümcül xərçənglərdə (məsələn, pankreas və yumurtalıq xərçəngi) mövcud qorunma və skrininq çatışmazlıqları göstərilib. Skrininq zamanı yanlış pozitiv nəticələr və ya həyat keyfiyyətinə təsirlər də bu tədqiqatda araşdırılmayıb. Bu məhdudiyyətlərə baxmayaraq qorunma, skrininq və müalicəni birləşdirərək istifadə etmək xərçəngə bağlı ölümləri azaltmaq üçün mühüm strategiya kimi önə çıxır.

Nəticə və tövsiyələr

Tədqiqat xərçənglə mübarizədə qorunma və skrininqin gücünü bir daha vurğulayır. Lakin bu strategiyaların təsirini artırmaq üçün çıxış problemləri aradan qaldırılmalı, yeni texnologiyalar hazırlanmalı və xüsusilə sosial-iqtisadi baxımdan əlverişsiz vəziyyətdə olan qruplarda onların istifadəsi genişləndirilməlidir.

Həmmüəllif Dr. W. Kimryn Rathmellin də dediyi kimi, “Xərçənglə mübarizədə təsirli qorunma və skrininq strategiyalarını müalicə irəliləyişləri ilə birləşdirmək həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu sinerji xərçəngə bağlı ölümlərin azalmasında dönüş nöqtəsi yarada bilər.”