მსხვილი ნაწლავის კიბოს სიხშირე დასავლეთის ქვეყნებში მცირდება — რატომ ვერ ხსნის სკრინინგი ყველაფერს?

ძუძუსა და პროსტატის კიბოს ადრეული დიაგნოსტიკის სკრინინგისგან განსხვავებით, მსხვილი ნაწლავის (კოლონისა და სწორი ნაწლავის) კიბოს სკრინინგი არა მხოლოდ ადრეულ დიაგნოზს უზრუნველყოფს, არამედ დაავადების განვითარებასაც უშლის ხელს. 1960-იან წლებში გილბერტსენმა პირველმა გამოთქვა მოსაზრება, რომ პოლიპექტომიას (პოლიპების მოცილებას) კოლორექტალური კიბოს პრევენცია შეეძლო. 20 წლის შემდეგ ვოგელშტაინმა პოლიპის კიბოდ გარდაქმნა ეტაპობრივ პროცესად წარმოადგინა და თითოეულ ეტაპზე გენეტიკური ცვლილებები დაწვრილებით აღწერა. ცნობილია, რომ კოლორექტალური კიბოების უმეტესობა პოლიპიდან ხანგრძლივად ვითარდება, რაც ადრეული დიაგნოსტიკისა და პრევენციისთვის საკმარის დროს გვაძლევს. ამან შექმნა მოსაზრება, რომ სიკვდილიანობის შესამცირებლად სკრინინგი იდეალურია.

„კოლორექტალური კიბოს სიხშირესა და სიკვდილიანობაზე (მორტალობაზე) ვიზუალიზაციის გავლენის შესახებ 9 დიდი კლინიკური კვლევა ჩატარდა. როდესაც იყენებდნენ სიგმოიდოსკოპიას (მსხვილი ნაწლავის მხოლოდ ბოლო ნაწილების კიბოზე შემოწმებას პატარა კამერიანი ენდოსკოპით) და კოლონოსკოპიას (მთელი მსხვილი ნაწლავის ენდოსკოპიურ ვიზუალიზაციას), კოლორექტალური კიბოთი სიკვდილიანობა % 15-დან %30-მდე მცირდებოდა. ვარაუდობდნენ, რომ ასეთი ადრეული დიაგნოსტიკა სიკვდილიანობის შემცირების მთავარი მიზეზი იყო. ამასთან, განავალში ფარული სისხლის ტესტით კოლორექტალური კიბოთი სიკვდილიანობა 5%-ით შემცირდა.

ამ ფონზე 50 წლისა და უფროს ამერიკელ მოზრდილებში კოლორექტალური კიბოსა და სიკვდილიანობის ტენდენციის გათვალისწინებით საერთო სურათი მკაფიო კარგი ამბავიაკოლორექტალური კიბოს საერთო სიხშირე 1975 წლიდან დაახლოებით 40%-ით, ხოლო 1980-იანი წლების შუაში პიკის შემდეგ 45%-ზე მეტად შემცირდა. კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია, რომ ამ კიბოთი სიკვდილიანობა ნახევარზე მეტად შემცირდა.

ეს კლების ტენდენციები სკრინინგის გავრცელებას მიეწერა. თუმცა ასეთ დიდ ცვლილებებში სხვა ფაქტორების გავლენაც უნდა გავითვალისწინოთ. არც კოლორექტალური და არც სხვა კიბოს სკრინინგის რომელიმე კვლევას სიკვდილიანობის % 50-იანი შემცირება არ უჩვენებია.

კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია, რომ ტენდენციების დრო ამ ახსნას არ ემთხვევა. მოსახლეობაში კოლორექტალური კიბოს სკრინინგი ნელა ვრცელდება. ჯანმრთელობის ეროვნულმა გამოკითხვამ 1987 წელს განაცხადა, რომ 50 წლისა და უფროს ამერიკელთა მხოლოდ 23%-ს ჰქონდა ჩატარებული კოლორექტალური კიბოს სკრინინგი. დაახლოებით 20 წლის შემდეგ, 2005 წელს, მაჩვენებელი მხოლოდ 50%-მდე გაიზარდა. ამ ნელი ზრდისა და სიკვდილიანობაზე მოსალოდნელი დაგვიანებული ეფექტის გათვალისწინებით, რამდენიმე ათწლეულის გასვლამდე მოსახლეობაზე სკრინინგის ეფექტის გაგება ძნელია.

თუ არა სკრინინგი, რა ხსნის კოლორექტალური კიბოთი სიკვდილიანობის შემცირებას? გვჯერა, რომ სარწმუნო ახსნები 3 კატეგორიაშია:

• პირველი ისაა, რომ არსებული კოლორექტალური კიბოს მკურნალობა 30 წლის წინანდელზე გაცილებით უკეთესიაგანვითარებული ქირურგიული ტექნიკები, ოპერაციამდე და შემდეგ სტანდარტიზებული მოვლა და ექიმებისადმი მაღალი ნდობა სიკვდილიანობის შემცირებაში მონაწილეობს. რეგიონული (ლიმფურ კვანძებში დადებითი) კიბოს პაციენტებში ადიუვანტური (დამცავი) ქიმიოთერაპიის დამატებამ ხანგრძლივი სიკვდილიანობა შეამცირა. ფართოდ გავრცელებული კიბოს შემთხვევებშიც შორეული მეტასტაზების ოპერაციები ტარდება და ამ პაციენტების მეოთხედში სიცოცხლე 5 წლით ან მეტით გახანგრძლივდა.
• მეორეა, რომ სიმპტომური (ჩივილების ან ნიშნების მქონე) დაავადებების ადრეული დიაგნოსტიკა და შემდგომ სიკვდილიანობის შემცირება ფართო სკრინინგის გარეშეც გამოვლინდა. კოლორექტალური კიბოს პაციენტებში სიმპტომები ხშირად ადრე ჩნდება და დიაგნოზიც წარსულთან შედარებით ადრე ისმება. 1970-იანი წლების ბოლოს, 1980-იანების დასაწყისში და კვლავ 1990-იანების ბოლოს ადრეული (ადგილობრივი) და რეგიონულად გავრცელებული დაავადების სიხშირის ზრდა სიგმოიდოსკოპიისა და კოლონოსკოპიის გამოყენების მატებას ასახავს. მეტასტაზური დაავადების — მეტასტაზური კოლორექტალური კიბოს მქონე პაციენტების წილის — შემცირება ამ აგრესიული კიბოების ადრეულად აღმოჩენით შეიძლება აიხსნას და სიკვდილიანობის შემცირების მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო.
• მესამე და ბოლო ახსნა შეიძლება კოლორექტალური კიბოს შემთხვევების შემცირება იყოს. მეტასტაზური დაავადების სიხშირე 1975 წლიდან სტაბილურად და მნიშვნელოვნად (45%) შემცირდა. საერთო სიხშირის კლება პოლიპექტომიის მოსალოდნელ ეფექტამდე დაიწყო. ხშირი დიაგნოსტიკის დაწყებამდე სიხშირის შემცირება საიმედოდ გამოიწვევს სიკვდილიანობის შემცირებასაც.

კოლორექტალური კიბოს სიხშირის შემცირებაზე რამდენიმე ფაქტორი შეიძლება იყოს პასუხისმგებელი. კუჭ-ნაწლავის (გასტროინტესტინური) ორგანოების კიბოებისთვის სავარაუდო კანდიდატი კვების ცვლილებაა. დამარილებული და შებოლილი ხორცის ნაკლები მიღება კანცეროგენურ ნიტროზამინებთან შეხებას ამცირებს. მეორე სარწმუნო კანდიდატია გასტროინტესტინური მიკრობიომების (ნაწლავის ფლორის სახელით ცნობილი სასარგებლო ბაქტერიების) ცვლილება. ანტიბიოტიკების ფართო გამოყენებამ ნაწლავის ფლორა შესაძლოა შეცვალა (რასაც გავრცელებული Helicobacter pylori-ის შემცირებაც ადასტურებს). დაბოლოს, არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო წამლების (ასპირინის ჩათვლით), ჰორმონჩანაცვლებითი თერაპიისა და სტატინების (ლიპიდების დამწევი წამლების) გამოყენებამ კოლორექტალური კიბოს შემცირებაში როლი ითამაშა.

ეს ყველაფერი არ ნიშნავს, რომ კოლორექტალური კიბოთი სიკვდილიანობის შემცირებაში სკრინინგს გავლენა არ აქვს. ბოლო წლებში ადრეული და რეგიონულად შორსწასული დაავადების სწრაფი კლება პოლიპექტომიის ზრდის დამცავ ეფექტს შეიძლება მიეწეროს. 2000 – 2005 წლებში კოლონოსკოპიის გაორმაგებული გამოყენება — 50 წლისა და უფროს ამერიკელ მოზრდილებში 20% - 39% ფარგლებში — ამ ტენდენციას შეიძლება ხსნიდეს.

თუმცა მიგვაჩნია, რომ დაავადების ტენდენციებზე სკრინინგის გავლენის შეფასებისას ექიმების გარკვეული მოკრძალება მნიშვნელოვანია. კარგი ამბის გამო ქების მიღება მიმზიდველია, მაგრამ ამით ზოგადი მოსახლეობის სკრინინგის აღქმული სარგებელი შეიძლება გადაჭარბდეს და ჯანმრთელობისთვის უფრო მნიშვნელოვანი საქმიანობებისგან, მაგალითად ჯანსაღი კვებისა და ვარჯიშის ხელშეწყობისგან, ყურადღება გადაიტანოს. სკრინინგგავლილთა უმრავლესობაში არც კიბო აღმოჩენილა და არც კიბოს განვითარება აღკვეთილა, თუმცა მცირე პოლიპების გასაკონტროლებლად მათ განმეორებით კოლონოსკოპიას უტარებენ. ძალიან ხანდაზმული ან სარგებლის მისაღებად ზედმეტად სუსტი ადამიანების კოლონოსკოპიაზე გაგზავნისას სარგებელი და ზიანი კარგად უნდა შეფასდეს. კოლორექტალური კიბოს სიხშირისა და სიკვდილიანობის შემცირების უმთავრეს ახსნად სკრინინგის მიჩნევის განხილვისას კუჭის კიბოს მაგალითი საყურადღებოა: 1930 წლიდან სკრინინგის ძალისხმევის გარეშე მისი სიხშირე და სიკვდილიანობა დაახლოებით 90%-ით შემცირდა…“

ზემოთ გაზიარებული სტატია ერთ-ერთ ყველაზე ავტორიტეტულ და გავლენიან სამეცნიერო ჟურნალ NEJM-ში (the New England Journal of Medicine) 4 მაისს, 2016 წელს, გამოქვეყნდა. ღირებული ინფორმაციისა და განსხვავებული ხედვების გამო მისი გაზიარება გვინდოდა. მიუხედავად დასავლეთის ქვეყნებში კოლორექტალური კიბოს სიხშირის აშკარა კლებისა, უნდა აღვნიშნოთ, რომ ჩვენს ქვეყანაში ჯერ ასეთი მდგომარეობა არ არის. ჩვენი 2015 წლის კიბოს ეროვნული სტატისტიკით კოლორექტალური კიბო როგორც მამაკაცებში, ისე ქალებში სიხშირით 3. კიბოა. ახალგაზრდებშიც სიხშირის მცირე ზრდა შეინიშნება. ჩვენს ქვეყანაში ჯანდაცვის მნიშვნელოვანი განვითარებითა და გავრცელებით, ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ KETEM ცენტრებით დიდი შრომით განხორციელებული სკრინინგული პროგრამებითა და მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებით, რაშიც ჩვენი წვლილიც გვგონია, მომავალში კიბოს პრევენცია და ადრეული დიაგნოსტიკა ჩვენთანაც გავრცელდება და კიბოთი სიკვდილიანობა შემცირდება.