ოლიმპიური თამაშები და სპორტსმენთა სქესის შესახებ დებატი

გასულ წლებში 2 ქალი სპორტსმენი — Caster Semenya და Dutee Chand — მედიის დიდი ყურადღების ცენტრში მოექცა და, სავარაუდოდ, ამ დღეებში ბრაზილიაში მიმდინარე 2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიადაზეც ყურადღებას მიიქცევს. ორივემ უნებლიეთ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტისა (IOC) და მძლეოსნობის ფედერაციების საერთაშორისო ასოციაციის (IAAF) „ჰიპერანდროგენიზმის“ (ტესტოსტერონის) პოლიტიკის შეჩერებაში. მონაწილეთა „მამაკაცური“ გარეგნობა შეშფოთებას იწვევდა, რასაც ჩარევისკენ მიდრეკილი მედია და სოციალური ქსელები კიდევ უფრო აძლიერებდა. გვინდოდა გაგიზიაროთ ამ საკითხზე ავტორიტეტულ სამედიცინო ჟურნალ JAMA-ში გამოქვეყნებული სტატია.

სემენიამ პირველად 2009 წელს ბერლინის მსოფლიო თამაშებზე 800 მეტრის გარბენის იოლად მოგებით მიიქცია ყურადღება. გარეგნობით შეწუხებული მეტოქეების გამო მისი სქესის ფართო სამედიცინო შეფასება მოითხოვეს. რამდენიმე თვის შემდეგ დაბრუნებულ სემენიას გარეგნობა არ შეცვლოდა და იგი უკვე გამორჩეულად კონკურენტუნარიანი სპორტსმენი იყო. ამ ამბავმა ხელი შეუწყო ჰიპერანდროგენიზმის პოლიტიკის შექმნას: ქალ სპორტსმენებში სისხლის ტესტოსტერონის ზედა ზღვარი 10 nmol/L (288 ng(dl) განისაზღვრა, თუ მანამდე ტესტოსტერონისადმი უგრძნობლობა არ იყო დადასტურებული.

ტესტოსტერონისადმი უგრძნობლობას ანდროგენებისადმი უგრძნობლობას ან ტესტიკულურ ფემინიზაციას ასევე უწოდებენ. ეს X ქრომოსომასთან დაკავშირებული რეცესიული გენეტიკური სინდრომია (Androgen Insensitivity Syndrome). მიუხედავად მამაკაცური, ანუ XY გენოტიპისა, უჯრედის დონეზე ანდროგენული რეცეპტორის დარღვევის გამო ტესტოსტერონის მიმართ რეზისტენტობა არსებობს და პირი სამედიცინო, ფსიქოსოციალური და სამართლებრივი თვალსაზრისით ქალად იზრდება. პირადი ინფორმაციის კონფიდენციალურობის პრინციპით სემენიას მდგომარეობა არ გამჟღავნებულა, თუმცა ქალად შეჯიბრებებში მონაწილეობის გაგრძელება ნებადართული დარჩა. შემდეგ მან 2011 წლის მსოფლიო თამაშებსა და 2012 წლის ლონდონის ოლიმპიადაზე ვერცხლის მედლები მოიპოვა.

იმედისმომცემმა ინდოელმა მორბენალმა ჩანდმა 100 მეტრზე სხვადასხვა ეროვნული და რეგიონული შეჯიბრება მოიგო. როდესაც მისმა მეტოქეებმაც მსგავსი შეშფოთება გამოთქვეს, ინდოეთის მძლეოსნობის ფედერაციამ გამოძიება დაიწყო. ბიოეთიკოსების მხარდაჭერით ჩანდმა სპორტის საერთაშორისო საარბიტრაჟო სასამართლოს მიმართა. 2015 წლის ივლისში 160-გვერდიანი ვრცელი საქმის ჩანაწერით ჰიპერანდროგენიზმის პოლიტიკა შეჩერდა და სასამართლომ მის სასარგებლოდ გადაწყვიტა. ამან სპორტის სხვა ფედერაციებზეც იმოქმედა. ჰიპერანდროგენიზმი, არის სამედიცინო მდგომარეობა მამაკაცური სასქესო ჰორმონების, მაგალითად ტესტოსტერონის სიჭარბით და რეპროდუქციული ასაკის ქალებში, განსაკუთრებით პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომისმქონეებში, ხშირი ენდოკრინული დარღვევაა.

შემდეგ, 25 ივნისს 2016 წელს, ჩანდი 100 მეტრზე 11.32 წამის შედეგით 36 წლის შემდეგ პირველი ინდოელი ქალი გახდა, რომელმაც ოლიმპიადის საგზური მოიპოვა. თუმცა ეს შედეგი, როგორც ჩანს, მედლისთვის საკმარისი არ იქნება.

სემენიამ კი წლის საუკეთესო 400 და 800 მეტრის გარბენებით ოლიმპიადისთვის ძალიან კარგად მოემზადა. რიოში მის ძველ შედეგს ელიან და, ალბათ, მედიის ახლო მეთვალყურეობა და სხვა სპორტსმენების ჩივილებიც გაგრძელდება. ზოგი აუცილებლად ტესტოსტერონის ზღვრების გადახედვას მოითხოვს.

ცივი ომის ადრეულ პერიოდში (1945-1966) საერთაშორისო შეჯიბრებები აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ბლოკებს შორის დაძაბულობის ერთგვარი წარმომადგენელი იყო. საბჭოთა ბლოკის სპორტსმენთა ქალურობის შესახებ სპეკულაციებმა ხელი შეუწყო ანატომიური შემოწმებების დაწყებას, რომლებსაც „შიშველ აღლუმს“ უწოდებდნენ და დაცინვის საგანი გახდა. ამ ეჭვებისა და ბრალდებების შედეგად 1968 წლის ოლიმპიადაზე გენეტიკური სქესის დასადგენად ბუკალური ნაცხის (ლოყის შიგნიდან აღებული ნიმუშის) გამოყენება დაიწყო. სასამართლო მედიცინაშიც გავრცელებული ამ პროცედურით უჯრედული DNA-ს მისაღებად ბამბის ჩხირით ლოყის შიდა ზედაპირიდან ნაცხს იღებენ. როგორც ცნობილია, ქალებს 46-XX, მამაკაცებს კი 46-XY ქრომოსომები აქვს. შედარებით უვნებელი, მაგრამ ნაკლებად სანდო ბუკალური ნაცხი 2 X ქრომოსომას ეძებდა და გამოიყენებოდა სქესობრივი განვითარების გენეტიკური დარღვევების, მაგალითად ანდროგენებისადმი უგრძნობლობის მქონე ახალგაზრდა ქალების გამოსავლენად.

დღეს სქესობრივი განვითარების დარღვევებად წოდებული მდგომარეობების უკეთ გაგებას 20 წელი დასჭირდებოდა. 1990 წელს მონაკოში საერთაშორისო სამოყვარულო მძლეოსნობის ფედერაციის სამუშაო შეხვედრაზე წარდგენილი წინადადებით ლაბორატორიული სქესის დადგენა უნდა შეწყვეტილიყო, დოპინგის ტესტისთვის კი შარდი უშუალო ვიზუალური დაკვირვებით აეღოთ. სხვა რეკომენდაცია იყო სქესობრივი განვითარების დარღვევით დაბადებული და ქალად გაზრდილი პირებისთვის ქრომოსომების მიუხედავად ქალთა შეჯიბრებებში მონაწილეობის ნებართვა. მიუხედავად ამისა, IOC-მ სქესის განმსაზღვრელი გენის უფრო სპეციფიკური ტესტები 2000 წლის ავსტრალიის ზაფხულის ოლიმპიადამდე გააგრძელა.

მრავალჯერ გადახედილი პოლიტიკა კვლავ უშვებს ქალთა შეჯიბრებისთვის პოტენციურად შეუფერებელი პირების ღია შემოწმებას, როგორც 2009 წელს სემენიას უეცარი გამოჩენის შემდეგ მოხდა. ამას მედიის სენსაცია მოჰყვა; IOC-მ 1990 წლის მონაკოს მსგავსი ექსპერტული შეხვედრა მოაწყო და შემდეგ საარბიტრაჟო სასამართლომ ჰიპერანდროგენიზმის პოლიტიკა შეაჩერა.

სპორტული წარმატება მრავალ ფაქტორზეა დამოკიდებული

ერთ-ერთი უმთავრესია გენეტიკური წინასწარგანწყობა. გენეტიკის თვალსაზრისით, სიმაღლე, დაბალი წონა და სპორტული უპირატესობის სხვა ფაქტორები Y ქრომოსომის გენებით კონტროლდება. ეს მიზეზები სქესობრივი განვითარების დარღვევის მქონე სპორტსმენების უფრო ინტენსიურ შესწავლას განაპირობებს, ვიდრე საზოგადოების სხვა მსგავსი დარღვევის მქონე პირებისა.

შედეგიანობის გამზრდელი ერთ-ერთი გენეტიკური დარღვევაა ერითროპოეტინის რეცეპტორის გენის მუტაცია. იგი სისხლში ჟანგბადის გადამტანი ჰემოგლობინის დონეს ზრდის. რაოდენობის მატებით სისხლის ჟანგბადის ტარების უნარი იზრდება და ქსოვილებს მეტი ჟანგბადი მიეწოდება. კუნთები გვიან იღლება და სპორტსმენს დამატებითი გამძლეობა ეძლევა. მსგავს ეფექტს ახდენს ტესტოსტერონის მომატების გამომწვევი თანდაყოლილი დაავადებებიც. ტრანსგენდერი სპორტსმენების, ანუ პირების, რომელთა გენდერული იდენტობა მინიჭებულ სქესს არ ემთხვევა, რაოდენობის ზრდა ბიოლოგიური განსხვავებებისა და შედეგიანობის გამაძლიერებელი ნივთიერებების გამოყენების გარჩევას ართულებს. თუმცა ეს უკანასკნელთან შედარებით მაღალი წილით არ გვხვდება.

სპორტში სქესებს შორის შედეგიანობის სხვაობა 10-დან 12 პროცენტამდეა. ამიტომ ბევრ ოლიმპიურ სახეობაში შეჯიბრება სქესის მიხედვით იყოფა. თუმცა ნაკლებად განვითარებული ქვეყნებიდან ქალ სპორტსმენთა ბიოლოგიური აგებულების განურჩეველმა მედიურმა განხილვამ აჩვენა, რომ ჰიპერანდროგენიზმის პოლიტიკა სქესობრივი განსხვავებების დასადგენად არც ისე ვალიდურია. ამიტომ სპორტში ყველა მონაწილე წარმატების ფაქტორებზე ინფორმირებული უნდა იყოს. ამ მიზნით წინა წლებში გამოქვეყნებულმა სტატიამ ურჩია, რომ სქესობრივი განვითარების დარღვევით დაბადებული და გოგოდ გაზრდილი სპორტსმენები ქალთა კატეგორიაში ასპარეზობდნენ.