პროსტატის კიბოს ცუნამი მოდის

4 აპრილს, 2024 წელს Lancet-ის პროსტატის კიბოს კომისიამ გააფრთხილა, რომ მსოფლიოში პროსტატის კიბოს გარდაუვალი ზრდის ზღვარზე ვართ: 2040 წლისთვის ახალი წლიური შემთხვევები 2,9 მილიონს მიაღწევს, სიკვდილიანობა კი 85 პროცენტით გაიზრდება და თითქმის 700000 გახდება.

პარიზში უროლოგთა შეხვედრაზე კომისიამ აღნიშნა, რომ დაჩქარება აშშ-ისა და გაერთიანებული სამეფოს მსგავს მაღალშემოსავლიან ქვეყნებში უკვე დაიწყო, თუმცა დაბალი და საშუალო შემოსავლის ქვეყნებშიც მოიკრებს სისწრაფეს.

ანგარიშის შეჯამება

• 2020 წლის 1,4 მილიონი ახალი წლიური შემთხვევის ნაცვლად 2040 წლისთვის 2,9 მილიონს პროგნოზირებენ. ასაკობრივი სტრუქტურის ცვლილება და სიცოცხლის გახანგრძლივება დაავადების დიდ ზრდას გამოიწვევს.
• პროსტატის კიბოს შემთხვევების მატების თავიდან აცილება ცხოვრების წესის ცვლილებით ან საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ჩარევით შეუძლებელია.
• განსაკუთრებით დაბალი და საშუალო შემოსავლის ქვეყნებში გვიანი დიაგნოზი ფართოდ გავრცელებული ნორმაა. შემთხვევების ზრდის ზიანის შემცირების ერთადერთი გზა ამ ქვეყნებში ადრეული გამოვლენის სისტემების სასწრაფოდ შექმნაა. ადრეული დიაგნოსტიკის გასაუმჯობესებლად სასწრაფოდ საჭიროა სკრინინგის კვლევები.
• ადრეული გამოვლენის სისტემებს დასჭირდება პერსონალის ახალი კომბინაციები და ხელოვნური ინტელექტის მზარდი შესაძლებლობების ჩართვა სკანირებისა და ბიოფსიის ნიმუშების ინტერპრეტაციისთვის.
• ვინაიდან პროსტატის კიბოს ზრდამ სავარაუდოდ დიაბეტისა და გულის დაავადების მსგავსი სხვა მდგომარეობების მატებაც შეიძლება გამოიწვიოს, პროგრამებმა უფრო ფართოდ მამაკაცის ჯანმრთელობაზე უნდა იმუშაოს და არა მხოლოდ პროსტატის კიბოზე.
• საჭიროა ფართოდ ხელმისაწვდომი სმარტფონებით საგანმანათლებლო პროგრამები სოციალურ და ტრადიციულ მედიაში, ასევე დახმარება ჯანდაცვის სისტემით სარგებლობაში.
• კვლევების უმეტესობა არაპროპორციულად ევროპული წარმოშობის მამაკაცებზეა ფოკუსირებული, მიუხედავად იმისა, რომ აფრიკული წარმოშობის მამაკაცებში დაავადება ორჯერ ხშირია. ეთნიკურ სხვაობათა მიზეზების გაგება მნიშვნელოვანი კვლევითი პრიორიტეტია.
• შორსწასული კიბოს მკურნალობა კვლავ პრობლემაა. ხელმისაწვდომი ხარჯეფექტიანი თერაპიები არათანაბრად ნაწილდება; მათი თანმიმდევრული გამოყენება ზიანის შემცირების ხარჯეფექტიანი გზაა.
• დაბალი და საშუალო შემოსავლის ქვეყნებში სპეციალისტი ქირურგებისა და სხივური მოწყობილობების დეფიციტის აღმოფხვრა გლობალური მოვლის გაუმჯობესების გასაღებია.

ექსპერტთა მოსაზრებები

ანგარიშის მთავარმა ავტორმა, ლონდონის კიბოს კვლევის ინსტიტუტის პროსტატისა და შარდის ბუშტის კიბოს კვლევის პროფესორმა, დოქტორმა Nick James-მა თქვა, რომ ეს ზრდა ნაწილობრივ მედიცინის წარმატების ისტორიაა.

James-მა განაცხადა: „პროსტატის კიბო პარადოქსულად ბიოლოგიაში ჩაქსოვილი პრობლემაა. მამაკაცები ასაკის მატებასთან ერთად პროსტატის კიბოთი ავადდებიან,“ — თქვა მან.

„მაღალშემოსავლიან ქვეყნებში დიდი ზრდაა. თუმცა მომავალ ათწლეულებში უფრო ღარიბ ქვეყნებში 50, 60, 70 წლის ადამიანთა რიცხვი მკვეთრად გაიზრდება და ეს მეტ პროსტატის კიბოს ნიშნავს. იმავე მიზეზით გაერთიანებული სამეფო და აშშ-ც უფრო მცირე ზრდას იხილავს.“

ანგარიშის მიხედვით: „მაღალშემოსავლიან ქვეყნებში ყველა მამაკაცის 50–70 წლის ასაკში (აფრიკული წარმოშობის ყველა მამაკაცის კი 45–70 წლის ასაკში) სკრინინგის არგუმენტი სულ უფრო მყარდება MRG-ის მსგავსი ტექნოლოგიების უკეთ გამოყენებასა და აქტიური მეთვალყურეობის უსაფრთხოების მზარდ მტკიცებულებებთან ერთად.“

Memorial Sloan Kettering-ის ბიოსტატისტიკოსმა Andrew Vickers-მა თქვა, რომ კომისია მსგავს დასკვნამდე მივიდა, როგორზეც ის და საერთაშორისო მკვლევრები 2023 წელს The BMJ-ში გამოქვეყნებულ ნაშრომში შეთანხმდნენ. მისი აზრით, დიდი ხარვეზია პროსტატასპეციფიკური ანტიგენის (PSA) სკრინინგის არასწორი გამოყენება.

Vickers-მა თქვა: „აღმოვაჩინეთ, რომ „პაციენტმა გადაწყვიტოს“ პოლიტიკამ მამაკაცებში PSA-ს ჭარბი გამოყენება, ზედმეტი დიაგნოზისა და მკურნალობის მაღალი სიხშირე და ეკონომიკური/რასობრივი უთანასწორობა მოიტანა. ჩვენი აზრით, PSA სკრინინგი ან კარგად უნდა ჩატარდეს — ხანდაზმულებში შეზღუდვისა და ბიოფსიამდე მეორეული ტესტის მსგავსი მარტივი ზიანის შემამცირებელი სტრატეგიებით — ან საერთოდ არ უნდა ჩატარდეს“.

James-მა აღნიშნა, რომ შორსწასულ დაავადებას ხშირად არასაკმარისად მკურნალობენ. მაგალითად, აშშ-ში მეტასტაზური (ორგანიზმში გავრცელებული) პროსტატის კიბოს მქონე მამაკაცების მხოლოდ დაახლოებით 30-40% იღებს საჭირო ჰორმონულ მკურნალობას. „არსებული ცოდნის გამოყენებით შედეგებს იოლად გავაუმჯობესებთ,“ — თქვა მან.

მისი თქმით, აფრიკული წარმოშობის მამაკაცებში კიბოს ალბათობა ორჯერ მეტია, თუმცა უცნობია, საჭიროებენ თუ არა განსხვავებულ მკურნალობას. ანგარიში მეტი ასეთი მამაკაცის კვლევებში ჩართვას მოითხოვს.

ავტორმა, Miami-ს უნივერსიტეტის Sylvester-ის კიბოს ცენტრის კვლევის ვიცე-ხელმძღვანელმა დოქტორმა Brandon Mahal-მა ახალი ადრეული დიაგნოსტიკის გზების საჭიროება აღნიშნა დაბალი და საშუალო შემოსავლის ქვეყნებში, სადაც უმეტესობა მეტასტაზური დაავადებით მიდის და ხანგრძლივი გადარჩენის ნაკლები შანსი აქვს.

James-მა შესთავაზა დროებითი კლინიკები და მობილური ტესტირება მაღალი რისკის მქონე, მაგრამ თავს კარგად მყოფ მამაკაცებში სასიკვდილო კიბოს ადრეულად აღმოსაჩენად.

მაგალითად, ლონდონში მან წარადგინა The Man Van — მაღალი რისკის მამაკაცების უფასო ჯანმრთელობის კონტროლის, მათ შორის PSA ტესტირების, სატრანსპორტო პროგრამა.

„სამსახურებსა და საზოგადოებაში მარტივი და სწრაფი ტესტირების მობილური მანქანის მიყვანითა და მაღალი რისკის პირებზე ფოკუსით ათასობით შემოწმება და თითქმის 100 კიბოს დიაგნოზი მივიღეთ იმ მამაკაცებში, რომლებიც სხვაგვარად ექიმს მხოლოდ შორსწასულ სტადიაზე მიმართავდნენ,“ — თქვა მან.

James-ის აზრით, სამედიცინო საზოგადოება გლობალური ზრდისთვის მოუმზადებელია.

„გამოსავალი მეტი უროლოგის, რადიაციული ონკოლოგის, პათოლოგისა და რადიოლოგის მომზადება ვერ იქნება, რადგან ამას უბრალოდ მეტისმეტად დიდი დრო სჭირდება,“ — თქვა James-მა. თუმცა ექთნებისა და ხელოვნური ინტელექტის უფრო ფართო გამოყენება შეიძლება დაგვეხმაროს. „ჩემს საავადმყოფოში ბიოფსიას ექთანი მართავს და ატარებს. ხელოვნური ინტელექტი დიაგნოსტიკაში უკვე არაჩვეულებრივად კარგია და მხოლოდ გაუმჯობესდება,“ — თქვა მან.

ნაკლებად განვითარებულ ქვეყნებში სმარტფონებმა ჯანდაცვის მნიშვნელოვანი ხარვეზი შეიძლება შეავსოს. ხელოვნური ინტელექტი გამოსახულების დამუშავებაში, მაგალითად სახის ამოცნობაში, უკვე წარმატებულია და Gleason 7-ის მსგავსი პროსტატის კიბოს ტიპების გამოვლენა შეუძლია. თუმცა მრავალ დასავლურ ქვეყანაში გავრცელებას ხელს უშლის შიში, რომ პათოლოგთა შემოსავალი დაზარალდება.