Prostat xərçəngi sunamisi gəlir

4 aprel 2024-cü ildə Lancet Prostat Xərçəngi Komissiyası dünyada prostat xərçəngində qaçılmaz artımın astanasında olduğumuz, 2040-cı ilə qədər illik yeni prostat xərçəngi hallarının 2,9 milyona yüksələcəyi, ölüm göstəricilərinin isə 85 faiz artaraq təxminən 700000-ə çatacağı barədə xəbərdarlıq edib.

Parisdə uroloqların bir araya gəldiyi toplantıda komissiya bu sürətlənmənin xüsusilə ABŞ və Birləşmiş Krallıq kimi yüksək gəlirli ölkələrdə artıq başladığını, lakin aşağı və orta gəlirli ölkələrdə daha da sürətlənəcəyini bildirib.

Hesabatın xülasəsi

• 2020-ci ildə 1,4 milyon olan illik yeni prostat xərçəngi hallarının sayının 2040-cı ilə qədər 2,9 milyona yüksələcəyi proqnozlaşdırılır. Yaş strukturundakı dəyişikliklər və ömür müddətinin uzanması xəstəlik hallarının böyük artımına səbəb olacaq.
• Prostat xərçəngi hallarının artımının qarşısını həyat tərzinin dəyişdirilməsi və ya ictimai səhiyyə müdaxilələri ilə almaq mümkün deyil.
• Dünyada, xüsusilə aşağı və orta gəlirli ölkələrdə prostat xərçənginin gec diaqnostikası geniş yayılıb; bu ölkələrdə gec diaqnoz adi hala çevrilib. Halların sayındakı artımın zərərlərini azaltmağın yeganə yolu aşağı və orta gəlirli ölkələrdə təcili erkən diaqnostika sistemləri qurmaqdır. Erkən diaqnostikanı yaxşılaşdırmaq üçün skrininq sınaqlarına təcili ehtiyac var.
• Erkən diaqnostika sistemləri yeni kadr birləşmələrini, skrininq və biopsiya nümunələrinin şərhinə kömək üçün süni intellektin artan gücünü inteqrasiya etməyi tələb edəcək.
• Prostat xərçəngindəki artımın diabet və ürək xəstəliyi kimi digər vəziyyətlərdə də artıma səbəb olacağı ehtimal edildiyindən erkən diaqnostika proqramları yalnız prostat xərçənginə deyil, daha geniş mənada kişi sağlamlığına yönəlməlidir.
• Prostat xərçəngi haqqında maarifləndirmə üçün dünyada geniş yayılan smartfonlardan istifadə edən məlumatlandırma proqramlarına ehtiyac var; bunlar həm sosial media, həm də ənənəvi media vasitəsilə aparılmalıdır. Eyni zamanda insanların səhiyyə sistemlərindən istifadə etməsinə kömək edən proqramlar lazımdır.
• Xəstəliyin tezliyi Afrika mənşəli kişilərdə iki dəfə yüksək olsa da, prostat xərçəngi tədqiqatlarının əksəriyyəti qeyri-mütənasib şəkildə Avropa mənşəli kişilərə yönəlib. Xəstəliyin etnik fərqlərini yaradan amilləri daha yaxşı anlamaq mühüm tədqiqat prioritetidir.
• İrəliləmiş mərhələdə prostat xərçənginin müalicəsi hələ də problemdir; münasib xərcli müalicələr mövcud olsa da, onların paylanması bərabər deyil. Bu müalicələrin ardıcıl tətbiqi prostat xərçənginin zərərini azaltmağın xərc baxımından səmərəli yoludur.
• Aşağı və orta gəlirli ölkələrdə mütəxəssis cərrah və radioterapiya avadanlığı çatışmazlığı davam edir; bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq dünyada prostat xərçənginə qulluğun yaxşılaşdırılmasının açarıdır.

Mütəxəssis rəyləri

Lancet hesabatının baş müəllifi və London Xərçəng Tədqiqat İnstitutunun prostat və sidik kisəsi xərçəngi tədqiqatları üzrə professoru Dr. Nick James bu artımın qismən tibbi uğur hekayəsi olduğunu deyib.

James açıqlamasında "Prostat xərçəngi paradoksal olaraq biologiyanın içinə işlənmiş problemdir. Kişilər yaşlandıqca prostat xərçənginə tutulurlar," deyib.

"Yüksək gəlirli ölkələrdə böyük artım var. Lakin qarşıdakı onilliklərdə daha yoxsul ölkələrdə 50, 60, 70 yaşlı insanların sayında böyük artım görəcəyik və bu, daha çox prostat xərçəngi deməkdir. Eyni səbəbdən Birləşmiş Krallıq və ABŞ kimi yüksək gəlirli ölkələrdə də daha kiçik artımlar olacaq."

Hesabata görə, "Yüksək gəlirli ölkələrdə bütün kişilərin 50–70 yaşda, Afrika mənşəli bütün kişilərin isə 45–70 yaşda prostat xərçəngi skrininqindən keçirilməsi halı MRG kimi texnologiyalardan daha təkmil istifadə və aktiv müşahidənin təhlükəsizliyinə dair artan dəlillərlə birlikdə getdikcə daha çox güclənir."

Memorial Sloan Kettering Xərçəng Mərkəzinin biostatistikçisi Andrew Vickers Lancet Komissiyasının onun və beynəlxalq tədqiqatçılar qrupunun 2023-cü ildə The BMJ-də dərc olunmuş məqalədə gəldikləri nəticələrə oxşar nəticələrə çatdığını söyləyib. Vickersə görə, böyük çatışmazlıqlardan biri prostat spesifik antigen (PSA) skrininqindən düzgün istifadə olunmamasıdır.

Vickers "Qərarı xəstə versin siyasətinin kişilərin PSA-dan həddindən artıq istifadəsinə, yüksək dərəcədə artıq diaqnostikaya və artıq müalicəyə, iqtisadi və irqi bərabərsizliyə səbəb olduğunu müəyyən etdik. Fikrimizcə, PSA skrininqi ya düzgün şəkildə — yaşlı kişilərdə skrininqi məhdudlaşdırmaq və biopsiyadan əvvəl ikinci testdən istifadə etmək kimi sadə zərər azaltma strategiyalarını tətbiq etməklə — aparılmalı, ya da heç aparılmamalıdır" deyib.

James irəliləmiş mərhələdə xəstəliklərin çox vaxt yetərincə müalicə edilmədiyinə diqqət çəkib. Nümunə olaraq Amerika Birləşmiş Ştatlarında metastatik (bədənə yayılmış) prostat xərçəngi olan kişilərin yalnız təxminən 30-40%-nin lazımi hormon müalicəsini aldığını bildirib. "Mövcud biliklərimizi tətbiq etməklə müalicə nəticələrini asanlıqla yaxşılaşdıra bilərik," deyə danışıb.

James Afrika mənşəli kişilərin prostat xərçənginə tutulma ehtimalının iki dəfə yüksək olduğunu, lakin bu kişilərdə müalicəyə fərqli yanaşma lazım olub-olmadığının aydın olmadığını bildirib. Yeni hesabat tədqiqatlara daha çox Afrika mənşəli kişinin daxil edilməsinin vacibliyini vurğulayıb.

Hesabatın müəlliflərindən biri və Mayami Universitetinin Sylvester Kompleks Xərçəng Mərkəzində tədqiqat üzrə sədr müavini Dr. Brandon Mahal aşağı və orta gəlirli ölkələrdə kişilərdə prostat xərçənginin daha erkən diaqnostikasını təmin edən yeni yanaşmalara ehtiyac olduğunu deyib. Bu ölkələrdə xəstələrin əksəriyyəti metastatik xəstəliklə müraciət edir və uzun müddət yaşamaq ehtimalları daha azdır.

James prostat xərçəngi riski yüksək olsa da özünü yaxşı hiss edən kişiləri ölümcül xərçəngləri erkən aşkarlamağa təşviq etmək üçün müvəqqəti klinikalar və mobil testlər təklif edib.

Məsələn, İngiltərədə James Londondakı yüksək riskli kişilərə PSA testləri də daxil olmaqla pulsuz sağlamlıq yoxlanışları təqdim edən The Man Van adlı səyyar proqramı təqdim edib.

"İş yerlərinə və icmalara sürətli, asan testlər təklif edən mobil nəqliyyat vasitəsi gətirərək, prostat xərçəngi riski daha yüksək olanları hədəfləyərək minlərlə sağlamlıq yoxlanışı apardıq. Xərçəngləri daha irəliləmiş mərhələyə keçdikdən sonra həkimə müraciət edə biləcək kişilərdə təxminən 100 xərçəng diaqnozu qoyduq," deyib.

James tibb ictimaiyyətinin dünyada prostat xərçəngi hallarının artımına hazırlıqsız olduğunu bildirib.

"Həll yolu daha çox uroloq, radiasiya onkoloqu, patoloq və radioloq yetişdirmək ola bilməz, çünki bu, sadəcə, çox uzun çəkər," deyə James söyləyib. Lakin tibb bacılarından və süni intellektdən daha çox istifadə kömək edə bilər. "Öz xəstəxanamda biopsiyalar tibb bacılarının idarə etdiyi və yerinə yetirdiyi xidmətdir. Süni intellekt diaqnostikada artıq qeyri-adi dərəcədə yaxşıdır və yalnız daha da yaxşılaşacaq," deyib.

Daha az inkişaf etmiş ölkələrdə smartfonlar səhiyyə xidmətlərində mühüm boşluğu doldura bilər. Süni intellekt texnologiyaları üz tanıma kimi görüntü emalı sahələrində artıq çox uğurlu nəticələr göstərir və bu texnologiyalar Gleason 7 kimi müəyyən prostat xərçəngi növlərini aşkarlaya bilər. Lakin bu yeniliklərin bir çox Qərb ölkəsində yayılmasının qarşısında patoloqların gəlirlərinə mənfi təsir göstərə biləcəyi narahatlığı maneə yaradır.