ყვავილის საწინააღმდეგო აცრა 1798 – ისტორიაში პირველი ვაქცინა

მედიცინის ისტორიკოსი Robert Mulcahy: „ყვავილმა, დაავადებამ, რომელიც კაცობრიობას ისტორიის დასაწყისიდან აშინებდა, 1700-იან წლებში მხოლოდ ევროპაში დაახლოებით 400000 ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა და ასიათასობით ადამიანი ნაწიბურებითა და დამახინჯებული სახით ცხოვრებისთვის გაწირა. ყვავილის ვირუსს შეეძლო ერთბაშად მოედო მთელი ქალაქი, როგორც ხანძარი მოულოდნელად ედება ტყეს, და ყველა დაავადებულში მაღალი სიცხე, აუტანელი ქავილი და კანზე სითხით სავსე ბუშტუკები გამოეწვია. დაავადებულთა ნახევარი რამდენიმე კვირაში კვდებოდა და დაავადების მკურნალობა არ არსებობდა.“

ყვავილი, რომლის ისტორიაც სახეზე ყვავილის კანის დაზიანებების მქონე ეგვიპტურ მუმიებს, ძვ. წ. 1100 წელს, უკავშირდება, ვირუსული დაავადებაა, რომელიც ავადმყოფის ნივთებით, მასთან მიახლოებით, ბუზებითა და ვირუსიანი ჰაერის შესუნთქვით გადადის.

მედიცინის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გარდატეხა

მრავალი წლის განმავლობაში ინგლისელი ექიმი Edward Jenner ისმენდა ამბებს, რომ მწველავები, რომლებმაც გადაიტანეს ძროხებისთვის სასიკვდილო, თუმცა ადამიანებისთვის უვნებელი დაავადება cowpox, ყვავილისგან დაცულნი იყვნენ. 1796 წელს მან მწველავის cowpox-ის დაზიანებებიდან ნიმუში აიღო და რვა წლის ბავშვის კანზე გაკეთებული ორი ნაკაწრით შეიტანა. ბავშვი მსუბუქი სიცხით გახდა ავად და მალე სრულად გამოჯანმრთელდა. შემდეგ Jenner-მა ბავშვი ყვავილის დაზიანებებიდან აღებული ნიმუშით აცრა და მას არანაირი დაავადება არ განუვითარდა. 1798 წელს Jenner-მა დამატებითი მიგნებები გამოაქვეყნა ნაშრომში „An Inquiry into the Causes and Effects of the Variolae Vaccinae“, ანუ „Variolae Vaccinae-ის მიზეზებისა და შედეგების გამოკვლევა“. თავის მიერ ჩატარებულ პროცედურას მან „აცრა (vaccination)“ უწოდა — სიტყვა ლათინურიდან მომდინარეობს და მსხვილფეხა საქონელს ნიშნავს სიტყვა „vacca“ — და cowpox-ის ვაქცინის ნიმუშების გაგზავნა ყველა მსურველისთვის დაიწყო.

Jenner არ ყოფილა პირველი ადამიანი, რომელმაც ყვავილის საწინააღმდეგო აცრა ჩაატარა. თუმცა მისი ნამუშევარი გადამდები დაავადებების კონტროლის პირველ „მეცნიერულ“ მცდელობებს შორისაა. ექიმი Stefan Riedel წერს: „Jenner-ის მტკიცე მიდგომამ ვაქცინაციისადმი და თავდადებულმა კვლევებმა მედიცინის პრაქტიკა შეცვალა“. საბოლოოდ cowpox-ის ვაქცინა მთელ მსოფლიოში გავრცელდა და 1979 წლისთვის მსოფლიო თითქმის სრულად იყო ყვავილისგან გათავისუფლებული, რუტინული აცრის საჭიროების გარეშე.

რატომ ვერ განმეორდა ყვავილის საწინააღმდეგო ვაქცინის წარმატება ყველა ვირუსის შემთხვევაში?

ყვავილის საწინააღმდეგო ვაქცინის შექმნა და ამ დაავადების მთელ მსოფლიოში აღმოფხვრა დიდი წარმატებაა. თუმცა სხვა ვირუსების საწინააღმდეგო ვაქცინის შექმნა შეიძლება უფრო რთული იყოს. ამას სხვადასხვა მიზეზი აქვს:

1. ვირუსის სტრუქტურა და თავისებურებები: ზოგი ვირუსის სტრუქტურა და სასიცოცხლო ციკლი ვაქცინის შექმნას ართულებს. მაგალითად, ზოგი ვირუსი, როგორიცაა HIV, უჯრედებში ინტეგრირდება, ხანგრძლივ ინფექციას ქმნის და იმუნური სისტემისგან თავის დაღწევის სტრატეგიებს ავითარებს.

2. მუტაციის სიჩქარე: ზოგი ვირუსი სწრაფად მუტირებს და ახალ ვარიანტებს წარმოქმნის. ეს ვაქცინის შექმნას ართულებს, რადგან შესაძლოა ვაქცინების მუდმივი განახლება იყოს საჭირო. მაგალითად, გრიპის ვირუსი ყოველწლიურად განსხვავებულ ვარიანტებს წარმოქმნის და ამიტომ ყოველ წელს ახალი ვაქცინები უნდა შეიქმნას.

3. იმუნური პასუხის ხანგრძლივობა: ზოგი ვირუსის საწინააღმდეგო ვაქცინას იმუნური სისტემის მიერ წარმოქმნილი დამცავი პასუხის ხანგრძლივობის გამო შეზღუდული ეფექტიანობა აქვს. მაგალითად, ვაქცინით მიღებული ხანმოკლე დაცვა შეიძლება მუდმივ ვაქცინაციას მოითხოვდეს.

4. ბუნებრივი იმუნიტეტის არარსებობა: ზოგი ვირუსი ინფიცირებულ ადამიანში ბუნებრივ იმუნიტეტს არ ქმნის. ამან ვაქცინის შექმნა შეიძლება გაართულოს, რადგან ვაქცინამ ის იმუნიტეტი უნდა უზრუნველყოს, რომელსაც ბუნებრივი ინფექცია ვერ იძლევა.

5. ტექნიკური სირთულეები: ვაქცინის შექმნის პროცესი ჩვეულებრივ ხანგრძლივი და ძვირია. თითოეული ვირუსისთვის ეფექტიანი ვაქცინის შექმნას შეიძლება მეცნიერული და ტექნიკური სირთულეები ახლდეს.

6. ეკონომიკური და პოლიტიკური ფაქტორები: არსებობს ეკონომიკური და პოლიტიკური ფაქტორებიც, რომლებიც ვაქცინის შექმნასა და გავრცელებაზე მოქმედებს. განსაკუთრებით იშვიათი ან დაბალშემოსავლიან ქვეყნებში გავრცელებული დაავადებების საწინააღმდეგო ვაქცინების შექმნას შეიძლება არასაკმარისი დაფინანსება და ინტერესის ნაკლებობა ართულებდეს.

სხვა რომელი წარმატებული ვირუსული ვაქცინები არსებობს?

ისტორიის განმავლობაში მრავალი წარმატებული ვირუსული ვაქცინა შეიქმნა. მათგან რამდენიმეა:

1. წითელას ვაქცინა: წითელა გადამდები ვირუსული ინფექციაა, რომელმაც შეიძლება მძიმე გართულებები და სიკვდილი გამოიწვიოს. წითელას ვაქცინა 1960-იან წლებში შეიქმნა და შემთხვევების მკვეთრი შემცირება გამოიწვია.

2. ყბაყურას ვაქცინა: ყბაყურა გადამდები ვირუსული ინფექციაა, რომელიც განსაკუთრებით ბავშვებში გვხვდება. 1960-იან წლებში შექმნილმა ყბაყურას ვაქცინამ დაავადების გავრცელება მნიშვნელოვნად შეამცირა.

3. წითურას ვაქცინა: წითურა ვირუსული ინფექციაა და ჩვეულებრივ მსუბუქად მიმდინარეობს, თუმცა ორსულობის დროს შეიძლება მძიმე თანდაყოლილი ანომალიები გამოიწვიოს. 1960-იან წლებში შექმნილმა წითურას ვაქცინამ დაავადების გავრცელება შეამცირა და თანდაყოლილი წითურას სინდრომის შემთხვევათა რიცხვი დააკლო.

4. A ჰეპატიტის ვაქცინა: A ჰეპატიტი ღვიძლის ანთების გამომწვევი ვირუსია. 1990-იანი წლების დასაწყისში შექმნილმა A ჰეპატიტის ვაქცინამ დაავადების გავრცელება მნიშვნელოვნად შეამცირა.

5. B ჰეპატიტის ვაქცინა: B ჰეპატიტი ღვიძლის ინფექციის გამომწვევი სხვა ვირუსია და ქრონიკულმა ინფექციამ შეიძლება ღვიძლის ციროზი და კიბო გამოიწვიოს. 1980-იან წლებში შექმნილმა B ჰეპატიტის ვაქცინამ დაავადების გავრცელება მნიშვნელოვნად შეამცირა და ღვიძლის კიბოს რისკი დააკლო.

6. პოლიომიელიტის ვაქცინა: პოლიომიელიტი, ანუ ბავშვთა დამბლა, გადამდები ვირუსული დაავადებაა, რომელსაც დამბლისა და სიკვდილის გამოწვევა შეუძლია. 1950-იან წლებში შექმნილი ინაქტივირებული პოლიომიელიტის ვაქცინისა (IPV) და 1960-იან წლებში შექმნილი ორალური პოლიომიელიტის ვაქცინის (OPV) წყალობით მსოფლიოში შემთხვევები მნიშვნელოვნად შემცირდა.

7. ადამიანის პაპილომავირუსის (HPV) ვაქცინა: HPV სქესობრივი გზით გადამდები ვირუსია და შეიძლება საშვილოსნოს ყელის კიბო, გენიტალური მეჭეჭები და კიბოს სხვა ტიპები გამოიწვიოს. 2000-იან წლებში შექმნილმა HPV-ის ვაქცინამ ამ ვირუსით გამოწვეული კიბოსა და გენიტალური მეჭეჭების შემთხვევათა რიცხვი შეამცირა.

8. კორონავირუსის (SARS-CoV-2) ვაქცინა: COVID-19-ის პანდემიის საწინააღმდეგოდ შექმნილმა რამდენიმე ვაქცინამ ფაზა 3 კლინიკურ კვლევებში მაღალი ეფექტიანობა და უსაფრთხოება აჩვენა. მათ შორისაა Pfizer-BioNTech (BNT162b2), Moderna (mRNA-1273), AstraZeneca (ChAdOx1 nCoV-19), Johnson & Johnson (Ad26.COV2.S) და Sinovac (CoronaVac). ეს ვაქცინები მთელ მსოფლიოში მილიონობით ადამიანის იმუნიზაციისთვის გამოიყენეს და დაავადების გავრცელება მნიშვნელოვნად შეამცირეს. ამიტომ კორონავირუსის ვაქცინა შეიძლება წარმატებულ ვირუსულ ვაქცინებს შორის ჩაითვალოს.

9. RSV-ის ვაქცინა: 1960-იან წლებში ჩატარებულმა RSV-ის (Respiratory Syncytial Virus) ვაქცინის პირველმა ცდამ მძიმე შედეგები გამოიღო: დაავადების სიმძიმე გაზარდა და ცდაში მონაწილე ზოგი ბავშვის სიკვდილი გამოიწვია. მას შემდეგ RSV-ის ვაქცინის შესაქმნელ ცდებში უფრო უსაფრთხო და ეფექტიან მეთოდებს იყენებენ, თუმცა 2023 წლამდე ყველა ასაკობრივ ჯგუფში გამოსაყენებელი ეფექტიანი RSV-ის ვაქცინა ვერ შეიქმნა. 2023 წლის 16 თებერვალს NEJM ჟურნალში გამოქვეყნებული მნიშვნელოვანი კვლევის შედეგად RSV-ის ვაქცინამ მნიშვნელოვანი ეფექტიანობა აჩვენა და წარმატებულ ვაქცინათა ჯგუფში შევიდა. რა თქმა უნდა, ამ ვაქცინის ლიცენზირების, ფართომასშტაბიანი წარმოებისა და გავრცელებისთვის საჭიროა დამატებითი მარეგულირებელი დამტკიცებები და პროცესები. თუმცა არსებული მონაცემების საფუძველზე RSV-ის ვაქცინა შეიძლება წარმატებულ ვირუსულ ვაქცინად ჩაითვალოს.

რომელი ვირუსული ვაქცინების შემთხვევაში ვერ მიიღეს ჯერ სასურველი წარმატება?

ვირუსული ვაქცინების წარუმატებელი ცდები, განსაკუთრებით შექმნის ადრეულ ეტაპებზე, ხშირია. სხვადასხვა მიზეზით წარუმატებელი ზოგი ცდაა:

1. HIV-ის ვაქცინა: ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსის (HIV) ვაქცინის შექმნა მედიცინის ერთ-ერთ ყველაზე რთულ ამოცანად რჩება. მიუხედავად იმისა, რომ დღემდე მრავალი HIV-ის ვაქცინის ცდა ჩატარდა, ვერც ერთმა უზრუნველყო დაცვის დამაკმაყოფილებელი დონე.

2. დენგეს ვაქცინა: დენგეს ვირუსი კოღოებით გადადის და იწვევს დაავადებას სახელად დენგეს ცხელება, რომელიც ზოგჯერ სასიკვდილოა. დენგეს ვაქცინის შექმნა გართულდა, რადგან რამდენიმე სეროტიპის მქონე ვირუსმა ადრე არაინფიცირებულ ადამიანებში შეიძლება ისეთი იმუნური პასუხი გამოიწვიოს, რომელიც დაავადებას ამძიმებს. ამჟამად არსებობს შეზღუდული ეფექტიანობის ვაქცინა, რომელიც მხოლოდ დენგეს ვირუსთან ადრე კონტაქტში მყოფ პირებს ეძლევათ.

3. ნოროვირუსის ვაქცინა: ნოროვირუსი ვირუსია, რომელიც განსაკუთრებით დახურულ სივრცეებში სწრაფად ვრცელდება და კუჭ-ნაწლავის მძიმე პრობლემებს იწვევს. ნოროვირუსის ვაქცინის შექმნას ვირუსის მრავალი გენოტიპი და ბუნებრივი ინფექციებით მიღებული ხანმოკლე იმუნიტეტი ართულებს. ამჟამად არც ერთი დამტკიცებული ნოროვირუსის ვაქცინა არ არსებობს.

4. ზიკას ვირუსის ვაქცინა: ზიკას ვირუსი კოღოებით გადადის და განსაკუთრებით ორსულებში მძიმე თანდაყოლილი დეფექტები შეიძლება გამოიწვიოს. ზიკას ვირუსის ვაქცინის შექმნა გრძელდება, თუმცა ჯერ არც ერთი ვაქცინა არ დამტკიცებულა.

ვირუსული ვაქცინების წარუმატებელი ცდები მეცნიერებსა და მკვლევრებს ეხმარება, მეტი გაიგონ ვირუსების ბიოლოგიასა და იმუნურ სისტემაზე მათი გავლენის შესახებ, შეიმუშაონ ახალი ტექნოლოგიები და მეთოდები და საბოლოოდ წარმატებული ვაქცინები შექმნან. მართალია, ვაქცინის შექმნა ჩვეულებრივ ხანგრძლივი და რთულია, მაგრამ წარმატებულ ვაქცინებს ადამიანის ჯანმრთელობაზე დიდი გავლენის მოხდენა შეუძლია.

სტატიის გამოსახულების აღწერა: 1802 წელს ინგლისელი სატირიკოსის James Gillray-ის მიერ დახატულ კარიკატურაში Jenner-ის ვაქცინაციის თეორიის გარშემო მიმდინარე დისკუსიაა გაშარჟებული. კარიკატურის საყურადღებო დეტალია ადამიანების სხეულებიდან გამოსული ძროხები.

სტატიაში ნახსენები ისტორიული პირები: Edward Anthony Jenner (1749–1823)

• წინა თემა: ფრენოლოგია 1796 – ნევროლოგიის დაბადება
• შემდეგი თემა: ნათხემის ფუნქცია 1809 – მცირე ტვინი, ცერებელუმი