Çiçək xəstəliyinə qarşı peyvənd 1798 – Tarixdə ilk peyvənd

Tibb tarixçisi Robert Mulcahy: “Tarixin əvvəlindən insanlığı qorxudan çiçək xəstəliyi 1700-cü illərdə təkcə Avropada təxminən 400000 insanın həyatına son qoydu, yüz minlərlə insanı çapıqlar və eybəcərləşmiş üzlərlə yaşamağa məhkum etdi. Çiçək virusu yanğının meşəni qəfil bürüməsi kimi bütün şəhəri bir anda əhatə edə, yoluxan hər kəsdə yüksək hərarət, dözülməz qaşınma və dəridə maye dolu qabarcıqlar yarada bilirdi. Xəstələnənlərin yarısı bir neçə həftə ərzində ölürdü və xəstəliyin müalicəsi yox idi.”

Tarixi üzlərində çiçək dəri zədələri olan Misir mumiyalarına (e.ə. 1100) gedib çıxan çiçək xəstəliyi xəstənin əşyaları, ona yaxınlaşma, milçəklər və viruslu havanın udulması ilə yayılan virus xəstəliyidir.

Tibb tarixinin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri

İngilis həkim Edward Jenner uzun illər inəklər üçün ölümcül, insanlar üçün isə zərərsiz olan cowpox xəstəliyini keçirmiş südçülərin çiçək xəstəliyindən qorunduğuna dair hekayələr eşidirdi. 1796-da bir südçünün cowpox zədələrindən nümunə götürüb səkkiz yaşlı uşağın dərisində yaratdığı iki cızıqla nümunəni köçürdü. Yüngül hərarətlə xəstələnən uşaq tezliklə tam sağaldı. Sonra Jenner uşağı çiçək zədələrindən götürülən nümunə ilə peyvənd etdi və uşaqda heç bir xəstəlik yaranmadı. Jenner 1798-də “An Inquiry into the Causes and Effects of the Variolae Vaccinae” (Variolae Vaccinae-nin səbəb və təsirlərinə dair araşdırma) adlı işində əlavə tapıntılar dərc etdi. Etdiyi proseduru “peyvənd (vaccination)” adlandırdı – sözün kökü latınca mal-qara mənasını verən “vacca” sözünə əsaslanır – və istəyən hər kəsə cowpox peyvənd nümunələri göndərməyə başladı.

Jenner çiçək xəstəliyinə qarşı peyvənd edən ilk şəxs deyildi. Bununla belə, onun işi yoluxucu xəstəlikləri nəzarətə almağa yönəlmiş ilk “elmi” cəhdlər arasındadır. Stefan Riedel adlı həkim “Jenner-in peyvəndləmə barədə qətiyyətli mövqeyi və fədakar araşdırmaları tibbin tətbiq formasını dəyişdirdi” deyə yazır. Nəhayət, cowpox peyvəndi dünyada istifadəyə yayıldı və 1979-a çatanda müntəzəm peyvəndə ehtiyac olmadan dünya çiçək xəstəliyindən demək olar tam təmizlənmişdi.

Çiçək virusuna qarşı peyvənd uğuru niyə bütün viruslarda təkrarlanmadı?

Çiçək virusuna qarşı peyvənd hazırlanması və xəstəliyin dünyada aradan qaldırılması böyük uğurdur. Amma digər viruslara qarşı peyvənd hazırlamaq daha çətin ola bilər. Bunun müxtəlif səbəbləri var:

1. Virusun quruluşu və xüsusiyyətləri: Bəzi virusların quruluşu və həyat dövrü peyvənd hazırlamağı çətinləşdirir. Məsələn, HIV kimi bəzi viruslar hüceyrələrə inteqrasiya olunaraq uzunmüddətli infeksiyalar yaradır və immun sistemdən yayınma strategiyaları inkişaf etdirir.

2. Mutasiya sürəti: Bəzi viruslar sürətlə mutasiyaya uğrayıb yeni variantlar yaradır. Bu, peyvənd hazırlamağı çətinləşdirir, çünki peyvəndləri daim yeniləmək lazım gələ bilər. Məsələn, qrip virusu hər il fərqli variantlar yaratdığı üçün hər il yeni peyvəndlər hazırlanmalıdır.

3. İmmun cavabın müddəti: Bəzi viruslara qarşı peyvəndlər immun sistemin yaratdığı qoruyucu cavabın müddətinə görə məhdud effektivlik göstərir. Məsələn, peyvəndlə əldə olunan qorunmanın qısamüddətli olması davamlı peyvəndləmə tələb edə bilər.

4. Təbii immunitetin olmaması: Bəzi viruslar yoluxanlarda təbii immunitet yaratmır. Bu, peyvənd hazırlama prosesini mürəkkəbləşdirə bilər, çünki peyvəndlər təbii infeksiyanın vermədiyi immuniteti təmin etməlidir.

5. Texniki çətinliklər: Peyvənd hazırlanması adətən vaxt aparır və bahalıdır. Hər virusa qarşı effektiv peyvənd hazırlayarkən elmi və texniki çətinliklər yarana bilər.

6. İqtisadi və siyasi amillər: Peyvənd hazırlanmasına və paylanmasına təsir edən iqtisadi və siyasi amillər də var. Xüsusən az yayılmış və ya aşağı gəlirli ölkələrdəki xəstəliklərə qarşı peyvənd hazırlanması maliyyə və maraq çatışmazlığı ilə üzləşə bilər.

Digər uğurlu virus peyvəndləri hansılardır?

Tarixdə bir çox uğurlu virus peyvəndi hazırlanıb. Onlardan bəziləri:

1. Qızılca peyvəndi: Qızılca ağır fəsadlara və ölümə səbəb ola bilən yoluxucu virus infeksiyasıdır. Qızılca peyvəndi 1960-cı illərdə hazırlanıb və xəstəlik hallarını xeyli azaldıb.

2. Epidemik parotit peyvəndi: Epidemik parotit xüsusən uşaqlarda görülən yoluxucu virus infeksiyasıdır. 1960-cı illərdə hazırlanmış peyvənd xəstəliyin yayılmasını xeyli azaldıb.

3. Məxmərək peyvəndi: Məxmərək adətən yüngül keçən virus infeksiyasıdır, amma hamiləlik zamanı ciddi anadangəlmə anomaliyalara səbəb ola bilər. 1960-cı illərdə hazırlanmış peyvənd xəstəliyin yayılmasını və anadangəlmə məxmərək sindromu hallarının sayını azaldıb.

4. Hepatit A peyvəndi: Hepatit A qaraciyər iltihabına səbəb olan virusdur. 1990-cı illərin əvvəlində hazırlanmış Hepatit A peyvəndi xəstəliyin yayılmasını əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb.

5. Hepatit B peyvəndi: Hepatit B qaraciyər infeksiyası yaradan başqa virusdur, xroniki infeksiyalar qaraciyər sirrozu və qaraciyər xərçənginə səbəb ola bilər. 1980-ci illərdə hazırlanmış Hepatit B peyvəndi xəstəliyin yayılmasını xeyli azaldıb və qaraciyər xərçəngi riskini aşağı salıb.

6. Poliomielit peyvəndi: Poliomielit (uşaq iflici) iflicə və ölümə səbəb ola bilən yoluxucu virus xəstəliyidir. 1950-ci illərdə hazırlanmış inaktiv poliomielit peyvəndi (IPV) və 1960-cı illərdə hazırlanmış oral poliomielit peyvəndi (OPV) sayəsində dünyada xəstəlik halları xeyli azalıb.

7. İnsan papillomavirusu (HPV) peyvəndi: HPV cinsi yolla ötürülən virusdur, uşaqlıq boynu xərçəngi, genital ziyillər və digər xərçənglər yarada bilər. 2000-ci illərdə hazırlanmış HPV peyvəndi bu virusun yaratdığı xərçəng və genital ziyil hallarının sayını azaldıb.

8. Koronavirus (SARS-CoV-2) peyvəndi: COVID-19 pandemiyasına qarşı hazırlanmış bir neçə peyvənd faza 3 klinik sınaqlarda yüksək effektivlik və təhlükəsizlik göstərib. Bunlar arasında Pfizer-BioNTech (BNT162b2), Moderna (mRNA-1273), AstraZeneca (ChAdOx1 nCoV-19), Johnson & Johnson (Ad26.COV2.S) və Sinovac (CoronaVac) kimi aparıcı peyvəndlər var. Bu peyvəndlər dünyada milyonlarla insanın immunlaşdırılmasında istifadə olunub və xəstəliyin yayılmasını əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Buna görə koronavirus peyvəndini uğurlu virus peyvəndləri sırasında saymaq olar.

9. RSV peyvəndi: 1960-cı illərdə ilk RSV (Respiratory Syncytial Virus) peyvənd sınağı xəstəliyin ağırlığını artırıb sınaqdakı bəzi uşaqların ölümünə səbəb olan dəhşətli nəticələr verib. O vaxtdan RSV peyvəndi hazırlanması üçün sınaqlarda daha təhlükəsiz və effektiv üsullar istifadə edilir, lakin 2023-ə qədər bütün yaş qrupları üçün istifadə oluna bilən effektiv RSV peyvəndi hazırlanmamışdı. 16 Fevral 2023-də NEJM jurnalında dərc olunmuş diqqətçəkən araşdırma nəticəsində RSV peyvəndi mühüm effektivlik göstərərək uğurlu peyvəndlər sırasına daxil olub. Əlbəttə, lisenziyalaşdırılması, geniş istehsala keçməsi və ümumi istifadəyə verilməsi üçün əlavə tənzimləyici təsdiqlər və proseslər lazımdır. Amma hazırkı məlumatlar əsasında RSV peyvəndi uğurlu virus peyvəndi sayıla bilər.

Hansı virus peyvəndlərində hələ istənilən uğur əldə edilməyib?

Uğursuz virus peyvəndi sınaqları xüsusən hazırlanmanın erkən mərhələlərində tez-tez görülür. Müxtəlif səbəblərdən uğursuz olan bəzi peyvənd sınaqları bunlardır:

1. HIV peyvəndi: İnsan immunçatışmazlığı virusuna (HIV) qarşı peyvənd hazırlamaq tibbin ən çətin problemlərindən biri olaraq qalır. İndiyədək bir çox HIV peyvənd sınağı aparılsa da, heç biri qənaətbəxş qorunma səviyyəsi təmin etməyib.

2. Denqe peyvəndi: Denqe virusu ağcaqanadlarla ötürülür və denqe qızdırması adlı, bəzən ölümcül xəstəlik yaradır. Denqe peyvəndinin hazırlanması bir neçə serotipi olan virusun əvvəllər yoluxmamış şəxslərdə xəstəliyi ağırlaşdıra bilən immun cavablar yaratması səbəbindən çətinliklərlə üzləşib. Hazırda yalnız əvvəllər denqe virusuna məruz qalmış şəxslərə tətbiq edilən, məhdud effektivlikli peyvənd mövcuddur.

3. Norovirus peyvəndi: Norovirus xüsusən qapalı məkanlarda sürətlə yayılan, ağır mədə-bağırsaq problemləri yaradan virusdur. Norovirus peyvəndinin hazırlanması virusun çoxsaylı genotipləri və qısamüddətli immunitet verən təbii infeksiyaları səbəbindən çətinliklərlə üzləşir. Hazırda təsdiqlənmiş norovirus peyvəndi yoxdur.

4. Zika virusu peyvəndi: Zika virusu ağcaqanadlarla ötürülən və xüsusən hamilə qadınlarda ciddi anadangəlmə qüsurlara səbəb ola bilən virusdur. Zika peyvəndinin hazırlanması davam edir, amma hələ heç bir peyvənd təsdiqlənməyib.

Uğursuz virus peyvəndi sınaqları alim və tədqiqatçılara virusların biologiyası, immun sistemə təsiri barədə daha çox öyrənməyə, yeni texnologiya və üsullar hazırlamağa, nəticədə uğurlu peyvəndlər yaratmağa kömək edir. Peyvənd hazırlanması adətən vaxt aparan və çətin proses olsa da, uğurlu peyvəndlərin insan sağlamlığına böyük təsiri ola bilər.

Məqalənin şəklinin izahı: 1802-də ingilis satirik James Gillray-in çəkdiyi karikaturada Jenner-in peyvəndləmə nəzəriyyəsi ətrafındakı müzakirələr təsvir olunub. Karikaturadakı insanların bədənlərindən çıxan inəklər diqqətçəkən detaldır.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Edward Anthony Jenner (1749–1823)

• Əvvəlki mövzu: Frenologiya 1796 – Nevrologiyanın yaranması
• Sonrakı mövzu: Beyinciyin funksiyası 1809 – Kiçik beyin serebellum