واکسن آبله در 1798 — نخستین واکسن تاریخ

رابرت مولکاهی، تاریخ‌نگار پزشکی: "آبله که از آغاز تاریخ بشر را به وحشت می‌انداخت، در سده 1700 تنها در اروپا جان حدود 400000 نفر را گرفت و صدها هزار نفر را با جای زخم و چهره آسیب‌دیده به زندگی محکوم کرد. ویروس آبله مانند آتشی که ناگهان جنگل را فرامی‌گیرد، می‌توانست یکباره شهری را دربر بگیرد و در همه مبتلایان تب بالا، خارش تحمل‌ناپذیر و تاول‌های پر از آب ایجاد کند. نیمی از بیماران ظرف چند هفته می‌مردند و درمانی وجود نداشت."

آبله بیماری ویروسی‌ای است که سابقه آن به مومیایی‌های مصری دارای ضایعه پوستی آبله در صورت، مربوط به 1100 پیش از میلاد، برمی‌گردد. این بیماری از وسایل بیمار، نزدیک‌شدن به او، مگس‌ها و تنفس هوای آلوده به ویروس منتقل می‌شود.

یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ پزشکی

سال‌ها پزشک انگلیسی Edward Jenner داستان‌هایی شنیده بود که شیردوشان پس از ابتلا به cowpox ، یا آبله گاوی که برای گاو کشنده اما برای انسان بی‌ضرر بود، از آبله مصون می‌مانند. در 1796، از ضایعات cowpox یک شیردوش نمونه گرفت و آن را با دو خراش پوستی به کودکی هشت‌ساله منتقل کرد. کودک با تبی خفیف بیمار شد، اما زود کاملاً بهبود یافت. سپس جنر نمونه‌ای از ضایعات آبله را به کودک تلقیح کرد و هیچ بیماری ایجاد نشد. او در 1798 یافته‌های بیشتری را در اثر "An Inquiry into the Causes and Effects of the Variolae Vaccinae" (پژوهشی درباره علت‌ها و اثرهای Variolae Vaccinae) منتشر کرد. او کار خود را "واکسیناسیون (vaccination)" نامید؛ این واژه از کلمه‌ای لاتینی به معنای گاو ، یعنی «vacca» گرفته شده است. سپس فرستادن نمونه واکسن cowpox را برای هرکس که درخواست می‌کرد آغاز کرد.

جنر نخستین کسی نبود که علیه آبله واکسن زد. بااین‌حال، کار او برای کنترل بیماری‌های واگیردار از نخستین تلاش‌های «علمی» بود. پزشکی به نام Stefan Riedel نوشته است: "پشتکار جنر در واکسیناسیون و پژوهش فداکارانه او، شیوه کار پزشکی را دگرگون کرد." او چنین می‌نویسد. سرانجام واکسن cowpox در جهان به کار رفت و تا 1979، جهان تقریباً به‌طور کامل از آبله پاک شده بود و دیگر به واکسیناسیون معمول نیاز نداشت.

چرا موفقیت واکسن آبله برای همه ویروس‌ها تکرار نشد؟

ساخت واکسن آبله و حذف جهانی بیماری موفقیتی بزرگ است، اما ساخت واکسن برای دیگر ویروس‌ها ممکن است دشوارتر باشد. این موضوع علت‌های مختلفی دارد:

1. ساختار و ویژگی‌های ویروس: ساختار و چرخه زندگی برخی ویروس‌ها، تولید واکسن را دشوار می‌کند. برای مثال، ویروس‌هایی مانند HIV با ادغام در سلول‌ها، عفونت درازمدت ایجاد می‌کنند و راهبردهای فرار از دستگاه ایمنی دارند.

2. سرعت جهش: برخی ویروس‌ها به‌سرعت جهش می‌یابند و گونه‌های تازه ایجاد می‌کنند. این امر کار واکسن‌سازی را دشوار می‌کند، زیرا شاید لازم باشد واکسن مرتب به‌روز شود. برای مثال، ویروس آنفلوانزا هر سال گونه‌های متفاوت ایجاد می‌کند و به همین دلیل هر سال واکسن تازه لازم است.

3. مدت پاسخ ایمنی: واکسن برخی ویروس‌ها به دلیل مدت پاسخ محافظتی دستگاه ایمنی، اثربخشی محدود دارد. برای مثال، کوتاه‌مدت بودن محافظت واکسن ممکن است واکسیناسیون مداوم را ضروری کند.

4. نبود ایمنی طبیعی: برخی ویروس‌ها در مبتلایان ایمنی طبیعی ایجاد نمی‌کنند. این امر می‌تواند ساخت واکسن را پیچیده‌تر کند، زیرا واکسن باید ایمنی‌ای بسازد که عفونت طبیعی ایجاد نکرده است.

5. دشواری‌های فنی: فرایند ساخت واکسن معمولاً زمان‌بر و پرهزینه است. ساخت واکسن مؤثر برای هر ویروس می‌تواند با دشواری‌های علمی و فنی روبه‌رو شود.

6. عوامل اقتصادی و سیاسی: عوامل اقتصادی و سیاسی نیز بر ساخت و توزیع واکسن اثر می‌گذارند. به‌ویژه برای بیماری‌های کم‌شیوع یا بیماری‌های کشورهای کم‌درآمد، کار واکسن‌سازی ممکن است با کمبود بودجه و توجه کافی روبه‌رو شود.

دیگر واکسن‌های ویروسی موفق کدام‌اند؟

در تاریخ، واکسن‌های ویروسی موفق بسیاری ساخته شده‌اند؛ از جمله:

1. واکسن سرخک: سرخک عفونت ویروسی واگیرداری است که می‌تواند عوارض شدید و مرگ ایجاد کند. واکسن آن در دهه 1960 ساخته شد و موارد بیماری را بسیار کاهش داد.

2. واکسن اوریون: اوریون عفونت ویروسی واگیرداری است که به‌ویژه در کودکان دیده می‌شود. واکسن ساخته‌شده در دهه 1960، گسترش بیماری را به‌طور چشمگیری کم کرد.

3. واکسن سرخجه: سرخجه عفونتی ویروسی و معمولاً خفیف است، اما هنگام بارداری می‌تواند ناهنجاری مادرزادی شدید ایجاد کند. واکسن آن در دهه 1960، گسترش بیماری و موارد نشانگان سرخجه مادرزادی را کاهش داد.

4. واکسن هپاتیت A: هپاتیت A ویروسی است که التهاب کبد ایجاد می‌کند. واکسن آن که در آغاز دهه 1990 ساخته شد، گسترش بیماری را به‌طور چشمگیری کاهش داده است.

5. واکسن هپاتیت B: هپاتیت B ویروس دیگری است که عفونت کبد ایجاد می‌کند و عفونت مزمن آن می‌تواند به سیروز و سرطان کبد بینجامد. واکسن ساخته‌شده در دهه 1980، گسترش بیماری و خطر سرطان کبد را بسیار کاهش داده است.

6. واکسن فلج اطفال: پولیو یا فلج اطفال، بیماری ویروسی واگیرداری است که می‌تواند فلج و مرگ ایجاد کند. با واکسن غیرفعال پولیو (IPV) در دهه 1950 و واکسن خوراکی آن (OPV) در دهه 1960، موارد بیماری در جهان بسیار کاهش یافت.

7. واکسن ویروس پاپیلومای انسانی (HPV): HPV ویروسی با انتقال جنسی است که ممکن است سرطان دهانه رحم، زگیل تناسلی و دیگر سرطان‌ها ایجاد کند. واکسن HPV ساخته‌شده در دهه 2000، موارد سرطان و زگیل تناسلی ناشی از آن را کاهش داده است.

8. واکسن کروناویروس (SARS-CoV-2): چند واکسن ساخته‌شده علیه همه‌گیری COVID-19 در کارآزمایی بالینی فاز 3، اثربخشی و ایمنی بالایی نشان داده‌اند. از جمله این واکسن‌ها، Pfizer-BioNTech (BNT162b2)، Moderna (mRNA-1273)، AstraZeneca (ChAdOx1 nCoV-19)، Johnson & Johnson (Ad26.COV2.S) و Sinovac (CoronaVac) هستند. این واکسن‌ها برای ایمن‌سازی میلیون‌ها نفر در سراسر جهان استفاده و گسترش بیماری را بسیار کم کرده‌اند. بنابراین واکسن کروناویروس را می‌توان در شمار واکسن‌های ویروسی موفق قرار داد.

9. واکسن RSV: نخستین آزمایش واکسن RSV، یعنی Respiratory Syncytial Virus، در دهه 1960 نتایجی وخیم داشت: شدت بیماری را بیشتر کرد و موجب مرگ برخی کودکان شرکت‌کننده شد. از آن زمان روش‌های ایمن‌تر و مؤثرتری در تلاش برای ساخت واکسن استفاده می‌شود، اما تا 2023 واکسن مؤثر قابل‌استفاده برای همه گروه‌های سنی ساخته نشده بود. در 16 فوریه 2023، مطالعه‌ای چشمگیر در مجله NEJM منتشر شد که در آن واکسن RSV اثربخشی مهمی نشان داد و به گروه واکسن‌های موفق پیوست. البته برای مجوز، تولید گسترده و عرضه عمومی، هنوز تأییدها و فرایندهای نظارتی بیشتری لازم است. اما بر پایه داده‌های کنونی می‌توان واکسن RSV را واکسن ویروسی موفقی دانست.

کدام واکسن‌های ویروسی هنوز به موفقیت مطلوب نرسیده‌اند؟

شکست آزمایش واکسن، به‌ویژه در مرحله‌های اولیه ساخت، اتفاقی رایج است. برخی تلاش‌های ناموفق به دلایل مختلف عبارت‌اند از:

1. واکسن HIV: ساخت واکسن ویروس نقص ایمنی انسان (HIV) همچنان از دشوارترین چالش‌های پزشکی است. با وجود آزمایش‌های فراوان تاکنون، هیچ‌یک محافظت رضایت‌بخشی فراهم نکرده‌اند.

2. واکسن دنگی: ویروس دنگی از پشه منتقل می‌شود و تب دنگی، بیماری گاهی کشنده، ایجاد می‌کند. ساخت واکسن با دشواری روبه‌رو بوده است، زیرا این ویروس چند سروتیپی می‌تواند در افراد بدون عفونت قبلی، پاسخ ایمنی‌ای ایجاد کند که شدت بیماری را بیشتر می‌کند. درحال‌حاضر فقط واکسنی با اثربخشی محدود وجود دارد که تنها به افراد قبلاً مواجه‌شده با ویروس دنگی داده می‌شود.

3. واکسن نوروویروس: نوروویروس، به‌ویژه در محیط بسته، به‌سرعت منتشر می‌شود و مشکلات شدید گوارشی ایجاد می‌کند. ساخت واکسن به دلیل ژنوتیپ‌های بسیار و ایمنی کوتاه‌مدت عفونت طبیعی دشوار است. درحال‌حاضر هیچ واکسن تأییدشده‌ای برای نوروویروس وجود ندارد.

4. واکسن ویروس زیکا: زیکا ویروسی منتقل‌شونده از پشه است که به‌ویژه در بارداری می‌تواند نقص شدید هنگام تولد ایجاد کند. ساخت واکسن ادامه دارد، اما هنوز هیچ واکسنی تأیید نشده است.

تلاش‌های ناموفق واکسن به دانشمندان کمک می‌کنند زیست‌شناسی ویروس و اثر آن بر دستگاه ایمنی را بهتر بشناسند، فناوری و روش تازه بسازند و سرانجام به واکسن موفق برسند. هرچند ساخت واکسن معمولاً زمان‌بر و دشوار است، واکسن موفق می‌تواند اثری بزرگ بر سلامت انسان داشته باشد.

توضیح تصویر نوشته: کاریکاتور James Gillray، طنزپرداز انگلیسی در 1802، فضای بحث درباره نظریه واکسیناسیون جنر را به طنز نشان می‌دهد. گاوهایی که از بدن افراد بیرون آمده‌اند، جزئیاتی توجه‌برانگیزند.

شخصیت‌های تاریخی نام‌برده در نوشته: Edward Anthony Jenner (1749–1823)

• موضوع پیشین: جمجمه‌شناسی در 1796 — زایش مغز و اعصاب
• موضوع بعدی: کارکرد مخچه در 1809 — مغز کوچک یا سربلوم