ყველაზე მწარე დანაკარგი – შეზღუდული შესაძლებლობა, მემკვიდრეობა და მხატვრის თვალი

Joaquín Sorolla-მ 1900 წლის პარიზის მსოფლიო გამოფენაზე დიდ წარმატებას მიაღწია. ესპანელი მხატვრის ¡Triste herencia! (Sad Inheritance = მწარე მემკვიდრეობა) ერთდროულად Grand Prix-ითა და საპატიო მედლით დაჯილდოვდა. საფრანგეთის Legion d'Honneur-ზე წარდგენის შემდეგ, ერთი წლის თავზე მადრიდის ეროვნულ გამოფენაზე კიდევ ერთი მედალი მოიპოვა. Sorolla მაშინ 37 წლის იყო. ვალენსიელმა მხატვარმა განათლება მადრიდში, რომსა და პარიზში მიიღო. იგი უკვე ცნობილი იყო და 1899 წლის ამ ტილომ მეტი აღიარება მოუტანა — თუმცა დღეს ნაკლებად ცნობილია.

2022 წელს მილანში გამართული გამოფენა „სინათლის ოსტატი“ საზოგადოებას Sorolla-ს შემოქმედებას აცნობდა. უზარმაზარ ტილოს ¡Triste herencia! ცალკე კედელი ეთმობოდა. ოთახში მცირე ნამუშევრები აჩვენებდა მხატვრის ინტერესს მზის შუქის, წყლისა და ბავშვთა სხეულების გვერდიგვერდ გამოსახვისადმი. Niño durmiendo en la barca (Nap on the Boat, 1895) ფეხშიშველ, უხეშ სამოსში ჩაცმულ ბიჭს ასახავს, რომელსაც, სავარაუდოდ, სათევზაო ნავში აფრის ჩრდილში სძინავს. Mediodía en la playa de Valencia (შუადღე ვალენსიის სანაპიროზე, 1904) სამ ბავშვს გვიჩვენებს; შუქის, ჩრდილისა და ანარეკლის იმპრესიონისტული გადმოცემა გაურკვეველს ხდის, ქვიშაზე დადიან თუ წყალში.

თუმცა ოთახის მთავარი ნამუშევარი ¡Triste herencia! სრულიად განსხვავებულია (იხილეთ სურათი). მძიმე შრომით შესაძლოა დაღლილი, მშვიდად მძინარე ბიჭისა თუ დასვენებისას გართობაში გართული სამი ბავშვის ნაცვლად, იგი ზღვაში მოცურავე 20-ზე მეტ შიშველ ბიჭს გვიჩვენებს, რომლებსაც შავ ანაფორაში გამოწყობილი მღვდელი მეთვალყურეობს. წინა პლანზე ჯერ წყალში შეუსვლელი ბავშვები არიან, ზოგი აშკარად შეზღუდული შესაძლებლობის მქონეა: ორი ქვიშაზე გადასაადგილებლად ყავარჯნებს იყენებს, ერთი კი, როგორც ჩანს, უსინათლოა და მიმართულების საპოვნელად ხელს იწვდის. წყალში მყოფთაგან სულ მცირე ერთიც ყავარჯენს იყენებს.

ყველა ბავშვი ავადმყოფურად და გამხდრად გამოიყურება; მათი სხეულები ოქროსფერ-მოყავისფრო ქვიშასთან ფერმკრთალია. 1901 წელს კრიტიკოსი Aureliano de Beruete წერდა: "ამ ტილოზე San Juan de Dios-ის კონგრეგაციის მღვდელს ვხედავთ, რომელიც დეგენერირებულ ბავშვთა ჯგუფს აბანავებს — ბრმებს, ხეიბრებს, კოჭლებს, კეთროვნებს, მოკლედ, ყველანაირი დაავადების მქონეთ; საზოგადოების წიაღიდან გადაყრილ ნარჩენებს, რომლებიც ამ საქველმოქმედო დაწესებულებამ შეაგროვა და შეიფარა". სხვა კრიტიკოსმა, William Starkweather-მა, Sorolla-ს 1909 წლის დიდი ნიუ-იორკული გამოფენის გამო ბავშვები აღწერა როგორც "საცოდავი მშობლების გარიყული შვილები. უმრავლესობა ხეიბარია, ზოგი გონებასუსტობის დაღს ატარებს, ბევრი სრულიად ბრმაა".

Beruete-ს უბედურებათა ჩამონათვალი ეხმიანება სიტყვებს, რომლებითაც Sorolla ამ ტილოს შექმნას აღწერდა: "ერთ დღეს, როცა ვალენსიელი მეთევზეების შესახებ ერთ-ერთ ნამუშევარზე ვიყავი ჩაფლული, შორიდან ზღვასა და მის ნაპირზე რამდენიმე შიშველი ბავშვი დავინახე, რომლებსაც მღვდლის ძლიერი ფიგურა მეთვალყურეობდა. როგორც ჩანდა, ისინი San Juan de Dios-ის საავადმყოფოს ბინადრები იყვნენ, საზოგადოების ყველაზე მწარე დანაკარგი: ბრმები, შეშლილები, ხეიბრები და კეთროვნები. ვერ აგიხსნით, როგორ იმოქმედა ამან ჩემზე; იმდენად, რომ ადგილზე მუშაობის ნებართვის მიღებაში დრო არ დამიკარგავს და ჩემი ტილო მაშინვე იქ, წყლის პირას შევქმენი."

ეს ტილო, ¡Triste herencia!, სამედიცინო ლიტერატურაში რამდენჯერმე გამოჩნდა. 2012 წელს Martínez-Lage-მა და კოლეგებმა იგი ჟურნალში Child’s Nervous System ნევროლოგიური კუთხით განიხილეს და დაუკავშირეს „რამდენიმე წლით ადრე ვალენსიის რეგიონში გავრცელებული პოლიოს (ბავშვთა დამბლის) ეპიდემიის შედეგებს“. 2021 წელს Joseph-მა Journal of Pediatric Orthopaedics-ში დაწერა, რომ "Sorolla-მ გაუცნობიერებლად პირველად დახატა პოლიოს შემდგომი დამბლის მქონე ბავშვები"! მან აღფრთოვანებით აღნიშნა, როგორ გადმოსცა მხატვარმა მღვდლის მიერ მხარდაჭერილ ბავშვში „ბარძაყისა და წვივის კუნთების განლევა“ და „მარჯვენა მუხლის გადაჭარბებული მოხრა და მარჯვენა კოჭის პლანტარული მოხრის პოზა, აგრეთვე ნაბიჯის მოქნევის ფაზაში ქვიშის გროვიდან ფეხის თითების მოუშორებლობა, რაც ბავშვის tibialis anterior კუნთის დამბლაზე მიუთითებს“.

მაგრამ რატომ „მწარე მემკვიდრეობა“? რატომ „ნაგავი“, „ნარჩენი“, „საცოდავი მშობლები“? Joseph-ის სიტყვა „გაუცნობიერებლად“ Sorolla-ს მიერ გამოსახული პათოფიზიოლოგიის მცდარ გაგებას გულისხმობდა. ტილოს თავდაპირველი სათაური Niños de placer (სიამოვნების ბავშვები) იყო და ორივე სათაური მიანიშნებდა, რომ ეს ავადმყოფური, დაწესებულებაში მცხოვრები ბავშვები მშობლების ცოდვების გამო გახდნენ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე — ანუ, სავარაუდოდ, თანდაყოლილი სიფილისის შედეგებით იტანჯებოდნენ. Sorolla ვერ ხვდებოდა, რომ პოლიოს შემდგომ დამბლას ხატავდა; ბავშვების პრობლემას ზნეობრივ საკითხად ხედავდა. „საზოგადოების ყველაზე მწარე დანაკარგი“ მართლაც სოციალური საკითხი იყო: ტრაგიკული მემკვიდრეობა მშობლების ცოდვების შვილებზე გადასვლა გახლდათ.

Sorolla-ს თანამედროვეებსაც ესმოდათ, რომ ტილო თანდაყოლილ სიფილისს ასახავდა. როდესაც 1909 წლის გამოფენა ნიუ-იორკში გაიხსნა, Newark Evening News მას ასე აღწერდა: "ათეულობით გონებასუსტი ან ხეიბარი ბავშვი — ანატომიური დეფორმაციები ოსტატურადაა დამუშავებული — უზნეო და უცნობი მშობლების მიტოვებული შვილები, შემოკრებილნი კეთილი მღვდლის ირგვლივ, რომელმაც სიცოცხლე მშობლების ცოდვებით გამოწვეული ტანჯვის შემსუბუქებას მიუძღვნა."

Sorolla-ს სხვა ტილოებიც სოციალურ და პოლიტიკურ გზავნილებს ატარებდა: Trata de blancas (თეთრი მონებით ვაჭრობა, 1894) მატარებელში ხანდაზმული ქალის მეთვალყურეობის ქვეშ მყოფ ოთხ ახალგაზრდა მეძავს გვიჩვენებდა; ¡Otra Margarita! (კიდევ ერთი Margarite!, 1892) უკანონო შვილის მკვლელობისთვის დაპატიმრებულ, ხელბორკილიან ქალს ასახავდა; ¡Aún dicen que el pescado es caro! (და მაინც ამბობენ, თევზი ძვირიაო!, 1894) სათევზაო ნავში მძიმედ დაჭრილ ახალგაზრდას გამოსახავდა. თუმცა ¡Triste herencia!-ს შემდეგ Sorolla-მ იგრძნო, რომ მძიმე და მტკივნეულ თემებზე მუშაობა დაასრულა. Starkweather-ის მიხედვით, 1909 წელს მან თქვა: "ძალიან ვიტანჯე. ამას აღარასოდეს გავაკეთებ."

მაშინ, როცა ორთოპედი შეიძლება აღფრთოვანდეს Sorolla-ს მიერ კუნთების პათოფიზიოლოგიისა და სიარულის დარღვევების ზუსტი დაკვირვებით, პედიატრს შესაძლოა აინტერესებდეს, აღიქვამდა თუ არა მხატვარი პოლიოს ინფექციურ საფრთხედ. თუ ამ ბავშვებს პოლიოს ეპიდემიამ შეუტია, ავადმყოფი ან შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების გამრიყავი საზოგადოების წინააღმდეგ პროტესტს მაინც ექნებოდა საფუძველი, მაგრამ მემკვიდრეობასა და საცოდავ მშობლებს ამ მდგომარეობასთან კავშირი არ ექნებოდა. პოლიოს ეპიდემიები მე-19 საუკუნის ბოლოსა და მე-20 საუკუნის დასაწყისში ევროპასა და შეერთებულ შტატებში შედარებით ახალი მოვლენა იყო და დაავადების თავისებურებებს ჯერ კიდევ სწავლობდნენ. ტილოს დასრულებიდან 6 წლის შემდეგ სტოკჰოლმში Dr. Ivar Wickman-მა დაადგინა, რომ პოლიო გადამდები დაავადებაა.

ამის საპირისპიროდ, თანდაყოლილი სიფილისი დიდი ხანია მემკვიდრეობითად მიიჩნეოდა: Paracelsus-მა 1529 წელს აღნიშნა, რომ იგი მამიდან შვილს გადაეცემა. ნორვეგიელმა მხატვარმა Edvard Munch-მა 1897-99 წლებში The Inheritance (მემკვიდრეობა) დახატა — ატირებული დედა, რომელსაც კალთაში ჩვილი უჭირავს. Munch-მა პარიზში ანატომიური ცვილის მოდელების სასწავლო კოლექცია შეისწავლა და ჩვილი ჰიდროცეფალიით, შუბლზე გამობერილობით, სუსტი კიდურებითა და მკერდზე გამონაყარით გამოსახა.

Sorolla პათოფიზიოლოგიას ცოცხლად ხატავდა და ისეთი სიზუსტით აღბეჭდავდა, რომ ორთოპედზე შთაბეჭდილების მოხდენა შეეძლო. თუმცა მისი ზნეობრივი გაკვეთილი დიაგნოზის მცდარ თეორიას ეფუძნებოდა. აღწერილი და დახატული ბავშვები გარიყულნი იყვნენ: ბრმები, შეშლილები, ხეიბრები, კეთროვნები. მან მშობლები დაადანაშაულა, ჩათვალა, რომ ისინი უზნეო სქესობრივ ქმედებებს სჩადიოდნენ და ამ „სიამოვნების ბავშვებს“ ტკივილისა და ტანჯვის მემკვიდრეობა დაუტოვეს. საინტერესოა, რომ თავად Sorolla-მ მშობლები 1865 წელს, სულ რაღაც 2 წლის ასაკში დაკარგა ქოლერით — დაავადებით, რომელიც იმ დროისთვის გადამდებ მიკროორგანიზმს დანამდვილებით უკავშირდებოდა.

Sorolla არ ცდებოდა სიფილისის შესაძლო ზიანის შესახებ: არანამკურნალებ თანდაყოლილ დაავადებას (მაშინ კი ეფექტური მკურნალობა არ არსებობდა) მართლაც შეუძლია ჩონჩხის დაზიანება, მხედველობის ნერვის ატროფია, სიბრმავე და ნევროლოგიური პრობლემები, მათ შორის დამბლა გამოიწვიოს. თუმცა კუნთების განლევისა და დამბლის ის სურათი, რომელიც მან აღბეჭდა, 21-ე საუკუნის სამედიცინო დამკვირვებელს უფრო კონკრეტულ დიაგნოსტიკურ ინფორმაციას აძლევს. Sorolla-ს დამოკიდებულება თავისი მოდელებისა და განზრახული სოციალური პროტესტისადმი გვახსენებს, როგორ აკისრებდა მედიცინა საუკუნეების განმავლობაში ბრალს პაციენტებს — ან მათ მშობლებს. ტილო უფრო ფართო სოციალურ ზნეობრივ გაკვეთილსაც გვთავაზობს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების გარიყვის შესახებ: „საზოგადოების წიაღიდან გადაყრილი ნაგავი“, „ყველაზე მწარე დანაკარგი“.

თუმცა ტილო გარიყულ ბავშვებს სიხარულის წამს სთავაზობს: რამდენიც უნდა ეტანჯა მხატვარს ამ წუთის აღბეჭდვისას, თავად ბავშვებისთვის ეს ტანჯვის წუთი არ არის. სხეულების დაზიანების გამოსახვისას Sorolla მათ ქვიშიანი სანაპიროდან შუქის ანარეკლებით მოციმციმე წყლისკენ მიმავალთ ხატავდა. მათ ზღვასა და ცას შორის, დასვენებისას აღბეჭდავდა, როცა ბავშვებად ყოფნა შეეძლოთ. შესაძლოა ღრმა სოციალური აზრის გადმოცემა სურდა, მაგრამ ამავე დროს მადლმოსილ წამსაც ხატავდა.

*