რა არის ატაქსია-ტელანგიექტაზია? მუტაცია, სიმპტომები და მკურნალობა

რა არის ატაქსია-ტელანგიექტაზია?
ატაქსია-ტელანგიექტაზია (AT) პროგრესირებადი ნევროლოგიური პრობლემებით ხასიათდება, რომლებიც სიარულის გაძნელებასა და კიბოს სხვადასხვა ტიპის განვითარების რისკის მატებას იწვევს. ეს მემკვიდრეობითი მდგომარეობაა და მემკვიდრეობითი კიბოს სინდრომების კლასის დაავადებად განიხილება.
ატაქსია-ტელანგიექტაზიის სიმპტომები ჩვეულებრივ ბავშვობაში ვითარდება. ატაქსია-ტელანგიექტაზიის მქონე ბავშვები სიარულის სწავლიდან მალევე შეიძლება ბარბაცებდნენ ან სიარულისას წონასწორობას კარგავდნენ, რასაც ატაქსია ეწოდება. ატაქსია-ტელანგიექტაზიის მქონე ადამიანთა უმეტესობას მოგვიანებით შეიძლება ეტლის გამოყენება დასჭირდეს.
ატაქსია-ტელანგიექტაზიის მქონე ადამიანებს ნორმალური ინტელექტი აქვთ, თუმცა დროთა განმავლობაში მეტყველების დარღვევა და წერისა თუ სხვა ამოცანების შესრულების სირთულეები უვითარდებათ. კაპილარებიდან წარმოქმნილი ტელანგიექტაზიის სახელით ცნობილი წითელი ლაქები ასაკთან ერთად კანზე და თვალებზე შეიძლება გაჩნდეს. ატაქსია-ტელანგიექტაზიის მქონე პირთა იმუნური სისტემებიც დასუსტებულია და ისინი ინფექციებისადმი მიდრეკილნი არიან. დამატებით, განსაკუთრებით მგრძნობიარენი არიან ისეთი მაიონიზებელი გამოსხივების მიმართ, როგორიცაა რენტგენი, და კიბოს რისკიც მომატებული აქვთ.
რა იწვევს ატაქსია-ტელანგიექტაზიას?
ატაქსია-ტელანგიექტაზია (AT) გენეტიკური მდგომარეობაა. ეს ნიშნავს, რომ AT-ის რისკი ოჯახში თაობიდან თაობას გადაეცემა.
AT-თან დაკავშირებული გენია ATM, ანუ „მუტირებული ატაქსია-ტელანგიექტაზია“. ATM გენის მუტაციები (ცვლილებები) AT-ს იწვევს.
ATM გენი 11. ქრომოსომაზე მდებარეობს და დაზიანებული DNA-ის აღდგენასა და უჯრედული ზრდის კონტროლს ეხმარება.
როგორ გადაეცემა ატაქსია-ტელანგიექტაზია?
ჩვეულებრივ, ყოველ უჯრედში თითოეული გენის 2 ასლია: 1 დედისგან და 1 მამისგან მიღებული. AT აუტოსომურ-რეცესიული მემკვიდრეობის მოდელს მიჰყვება. აუტოსომურ-რეცესიული მემკვიდრეობისას ადამიანის დაავადებისთვის გენის ორივე ასლში მუტაცია უნდა იყოს. ეს ნიშნავს, რომ ბავშვის დაზიანებისთვის ორივე მშობელმა გენური მუტაცია უნდა გადასცეს. პირი, რომელსაც გენური მუტაციის მხოლოდ 1 ასლი აქვს, მატარებელია. როცა ორივე მშობელი რეცესიული გენური მუტაციის მატარებელია, ბავშვის მიერ 2 მუტაციის მიღებისა და AT-ით დაავადების შანსი 25%-ია. AT-ის მქონე ადამიანის პირველი ხარისხის ნათესავებს – მშობლებს, ძმებს, დებსა და შვილებს – ერთი გენური მუტაციის მემკვიდრეობით მიღებისა და მატარებლობის 50% შანსი აქვთ.
ATM გენური მუტაციის მატარებელ და შვილის მსურველ პირებს გარკვეული ვარიანტები აქვთ. პრეიმპლანტაციური გენეტიკური დიაგნოსტიკა (PGT), ინ-ვიტრო განაყოფიერებასთან (IVF – სინჯარის ბავშვი) ერთად ჩატარებული სამედიცინო პროცედურა, ATM გენის გადაცემის გარეშე ბავშვის ყოლის შესაძლებლობას იძლევა. ქალის კვერცხუჯრედებს იღებენ და ლაბორატორიაში ანაყოფიერებენ. როცა ემბრიონი გარკვეულ ზომას (დაახლოებით 8 უჯრედს) მიაღწევს, 1 უჯრედს იღებენ და შესაბამის მემკვიდრეობით მდგომარეობაზე ამოწმებენ. შემდეგ მშობლებს შეუძლიათ მუტაციის არმქონე ემბრიონების ქალის საშვილოსნოში გადატანა აირჩიონ. PGT ოც წელზე მეტია სხვადასხვა მემკვიდრეობითი კიბოსადმი მიდრეკილების სინდრომის პრევენციისთვის გამოიყენება. თუმცა PGT რთული პროცედურაა, რომლის დაწყებამდეც ფინანსური, ფიზიკური და ემოციური ფაქტორები უნდა გაითვალისწინონ.
რამდენად გავრცელებულია ატაქსია-ტელანგიექტაზია?
AT იშვიათი დაავადებაა. ვარაუდობენ, რომ ის 40 ათასიდან ერთიდან 100 ათასიდან ერთ ადამიანს აზიანებს. კონკრეტული ადამიანის ერთი ATM გენური მუტაციის მატარებლობის ალბათობა დაახლოებით 1%-ია.
როგორ დიაგნოსტირდება ატაქსია-ტელანგიექტაზია?
AT-ზე ეჭვი ჩნდება, როცა ბავშვს ატაქსიის ნიშნები, მაგალითად არამდგრადი სიარული აქვს. ATM გენი ტესტით შეიძლება გამოვლინდეს, ხოლო AT-ის მქონე პირთა დაახლოებით 90%-ში გენეტიკური მუტაციები შეიძლება აღმოჩნდეს. შემდეგი ტესტები შეიძლება დაგვეხმაროს იმის განსაზღვრაში, აქვს თუ არა ადამიანს AT ან ატაქსიის სხვა ტიპი:
- იმუნობლოტინგი (ATM ცილის ტესტი): AT-ის დიაგნოსტიკისთვის საუკეთესო ტესტია. AT-ის მქონე თითქმის ყველა ადამიანს ATM გენის მიერ წარმოქმნილი ცილა ძალიან მცირე რაოდენობით აქვს ან საერთოდ არ აქვს.
- რადიომგრძნობელობის ცდა: რადგან AT-ის მქონე ადამიანებს გამოსხივების მიმართ მგრძნობელობა მომატებული აქვთ, ზოგი უჯრედის აღება და ნიმუშის სხივური თერაპიით დამუშავება დიაგნოზს შეიძლება დაეხმაროს. ამ ტესტის პასუხს შეიძლება 3 თვემდე დასჭირდეს.
- ATM კინაზის აქტიურობა: ეს ტესტი ATM გენის მიერ წარმოქმნილი ცილის აქტიურობას აფასებს. ძალიან მცირე აქტიურობა ან მისი არყოფნა, სავარაუდოდ, ATM გენში მუტაციას ნიშნავს.
რამდენია AT-თან დაკავშირებული კიბოს სავარაუდო რისკი?
AT-ის მქონე პირთა კიბოთი დაავადების რისკი დაახლოებით 40%-ია. მათში ყველაზე გავრცელებული კიბოებია ლეიკემია და ლიმფომა. ეს ორი კიბო ბავშვობაში შეიძლება განვითარდეს და AT-ის მქონე პირთა ყველა კიბოს 85%-ს შეადგენს. ასაკის მატებასთან ერთად AT-ის მქონე ადამიანებში სხვა კიბოების რისკის მატებაც ჩანს, მათ შორის ძუძუს, საკვერცხის, კუჭის კიბოს, მელანომისა და სარკომის.
როგორია კიბოს რისკები AT-ის გენური მუტაციის მატარებლებისთვის?
მატარებლებს, ანუ ერთი ATM გენური მუტაციის მქონე ადამიანებს, ასევე მომატებული აქვთ ძუძუს კიბოთი დაავადების რისკი. მატარებელს ჰეტეროზიგოტსაც უწოდებენ. ზოგმა კვლევამ მატარებელ ქალებში ძუძუს კიბოს სიცოცხლის განმავლობაში 5-დან 9-ჯერ უფრო მაღალი რისკი აჩვენა, ზოგმა კი ზოგად პოპულაციასთან შედარებით დაახლოებით 2-ჯერ უფრო მაღალი რისკი. უცნობია, მომატებულია თუ არა ძუძუს კიბოს რისკი მამაკაც ATM მატარებლებში. ზოგი მონაცემი მიანიშნებს, რომ ორივე სქესის ATM მუტაციის მატარებლებს კოლონის და / ან კუჭის კიბოს უფრო მაღალი რისკი შეიძლება ჰქონდეთ, თუმცა ეს ჯერ ბოლომდე ნათელი არ არის. კლინიკური პრაქტიკის გზამკვლევები ამჟამად ATM მუტაციის მატარებლებს ზოგად პოპულაციაზე ხშირ ძუძუსა და კოლონის კიბოს სკრინინგს ურჩევს. ასევე, ATM მუტაციის მატარებლებში პანკრეასის კიბოს რისკიც შეიძლება მომატებული იყოს.
ATM გენეტიკური მუტაციის მატარებელთა კიბოს რისკისა და სხვა მდგომარეობების დასაზუსტებლად დამატებითი კვლევებია საჭირო. კვლევები ასევე აჩვენებს, რომ მატარებლებში გულის დაავადების რისკიც შეიძლება მომატებული იყოს.
მემკვიდრეობითი კიბოს ტესტების მრავალგენიან პანელებამდე გაფართოებასთან ერთად AT-ის მსგავსი სინდრომების კლასიკური განსაზღვრება შეიძლება შეიცვალოს. ზოგ ადამიანს ATM გენებში მუტაციები შეიძლება ჰქონდეს, თუმცა AT-ის ზემოთ ჩამოთვლილ არცერთ კრიტერიუმს არ აკმაყოფილებდეს. უცნობია, აქვთ თუ არა ამ ადამიანებს კიბოთი დაავადების იგივე რისკები.
რა სკრინინგის ვარიანტები არსებობს AT-ისთვის?
AT-ის მქონე ბავშვები და მოზრდილები რეგულარულად უნდა ხვდებოდნენ ექიმს და კიბოს ნიშნებზე მეთვალყურეობის ქვეშ იყვნენ. AT-ის მქონე, ხშირი ინფექციების მქონე პირებს იმუნური სტატუსის რეგულარულ შემოწმებას ურჩევენ.
ATM გენური მუტაციის მატარებლებისთვის კიბოს სკრინინგის გზამკვლევები ვითარდება. ATM გენური მუტაციის მატარებელ ქალებში ძუძუს კიბოს ზომიერიდან მაღალამდე მომატებული რისკის მტკიცებულებების მატების გათვალისწინებით, აშშ-ის კიბოს ეროვნული ყოვლისმომცველი ქსელი (US-NCCN) ამჟამად მათ ყოველწლიური მამოგრაფიის გარდა ძუძუს მაგნიტურ-რეზონანსულ ვიზუალიზაციას (eMaR) ურჩევს, ხოლო როგორც მამაკაც, ისე ქალ ATM გენური მუტაციის მატარებლებს კოლონოსკოპიით უფრო ხშირ სკრინინგს – ყოველ 3-5 წელიწადში, ზოგადი პოპულაციის ყოველ 10 წელიწადთან შედარებით.
ახალი ტექნოლოგიებისა და AT-ის შესახებ ცოდნის განვითარებასთან ერთად სკრინინგის ვარიანტები დროთა განმავლობაში შეიძლება შეიცვალოს. შესაბამის სკრინინგულ ტესტებზე სამედიცინო გუნდთან საუბარი მნიშვნელოვანია.
კითხვები ექიმისთვის
თუ თქვენი კიბოს რისკი გაწუხებთ, ექიმს ესაუბრეთ. შეხვედრებზე შეიძლება სასარგებლო იყოს ახლობლის წაყვანა ჩანაწერების გასაკეთებლად. თქვენს სამედიცინო გუნდს შეგიძლიათ ჰკითხოთ:
- როგორია ჩემი კიბოთი დაავადების რისკი?
- როგორია სხვა ტიპის კიბოთი დაავადების ჩემი რისკი?
- რა შემიძლია გავაკეთო კიბოს რისკის შესამცირებლად?
- რა ვარიანტები მაქვს კიბოს სკრინინგისთვის?
თუ გაწუხებთ ოჯახური ისტორია და ფიქრობთ, რომ თქვენს ოჯახში AT შეიძლება იყოს, შეგიძლიათ იკითხოთ:
- ზრდის თუ არა ოჯახური ისტორია ჩემი კიბოთი დაავადების რისკს?
- შეიძლება ჩვენს ოჯახში AT იყოს?
- შეგიძლიათ გენეტიკურ კონსულტანტთან ან სხვა გენეტიკის სპეციალისტთან გამგზავნოთ?
- გენეტიკური ტესტის ჩატარება უნდა განვიხილო?
წყაროები
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.





მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.