آتاکسی تلانژکتازی چیست؟ جهش، علائم و درمان آن

آتاکسی تلانژکتازی چیست؟
آتاکسی تلانژکتازی (AT) با مشکلات عصبیِ قابلپیشرفت مشخص میشود که موجب دشواری در راهرفتن و افزایش خطر بروز انواع مختلف سرطان میشوند و یک وضعیت ارثی است. این بیماری در گروه سندرمهای سرطان ارثی ارزیابی میشود.
علائم آتاکسی تلانژکتازی معمولاً در کودکی بروز میکنند. کودکان مبتلا به آتاکسی تلانژکتازی ممکن است مدت کوتاهی پس از یادگیری راهرفتن، هنگام راهرفتن تلوتلو بخورند یا تعادل خود را از دست بدهند؛ این وضعیت آتاکسی نامیده میشود. بیشتر افراد مبتلا به آتاکسی تلانژکتازی ممکن است در مراحل بعدی ناچار به استفاده از صندلی چرخدار شوند.
افراد مبتلا به آتاکسی تلانژکتازی هوش طبیعی دارند، اما با گذشت زمان دچار اختلال گفتار و دشواری در نوشتن و سایر کارها میشوند. لکههای قرمز ناشی از مویرگها که تلانژکتازی نام دارند، ممکن است با بالارفتن سن در پوست و چشمها ایجاد شوند. در افراد مبتلا به آتاکسی تلانژکتازی همچنین دستگاه ایمنی ضعیف شده است و آنان مستعد عفونتاند. افزون بر این، نسبت به پرتوهای یونساز مانند اشعه ایکس حساسیت ویژهای دارند و خطر ابتلا به سرطان در آنان افزایش یافته است.
چه چیزی باعث آتاکسی تلانژکتازی میشود؟
آتاکسی تلانژکتازی (AT) یک وضعیت ژنتیکی است. این یعنی خطر AT در یک خانواده از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود.
ژن مرتبط با AT، ATM است؛ یعنی در آتاکسی تلانژکتازی جهش رخ داده است. جهشها یا تغییرات ژن ATM باعث AT میشوند.
ژن ATM روی کروموزوم 11 قرار دارد و به ترمیم DNA آسیبدیده و کنترل رشد سلول کمک میکند.
آتاکسی تلانژکتازی چگونه منتقل میشود؟
در حالت معمول، در هر سلول از هر ژن 2 نسخه وجود دارد: 1 نسخه از مادر و 1 نسخه از پدر دریافت میشود. AT از الگوی وراثت اتوزومال مغلوب پیروی میکند. در وراثت اتوزومال مغلوب، برای ابتلای فرد به بیماری باید در هر دو نسخه ژن جهش وجود داشته باشد. این یعنی برای ابتلای کودک، هر دو والد باید جهش ژنی را منتقل کنند. فردی که فقط 1 نسخه از جهش ژنی را دارد، ناقل نامیده میشود. هنگامی که هر دو والد ناقل جهش ژنی مغلوب باشند، احتمال اینکه کودک 2 جهش را دریافت کند و به AT مبتلا شود % 25 است. بستگان درجهاول فرد مبتلا به AT، مانند والدین، برادران، خواهران و فرزندان، % 50 احتمال دارند که جهش تکژنی را به ارث ببرند و ناقل باشند.
برای افرادی که حامل جهش ژن ATM هستند و میخواهند فرزند داشته باشند، گزینههایی وجود دارد. تشخیص ژنتیکی پیش از لانهگزینی (PGT) یک روش پزشکی است که همراه با لقاح آزمایشگاهی (IVF) انجام میشود و میتواند امکان فرزندآوری بدون انتقال ژن ATM را فراهم کند. تخمکهای زن برداشته و در آزمایشگاه بارور میشوند. هنگامی که جنینها به اندازه معینی، حدود 8 سلول، برسند، 1 سلول برداشته و از نظر وضعیت ارثی موردنظر آزمایش میشود. سپس والدین میتوانند انتقال جنینهای فاقد جهش به رحم زن را انتخاب کنند. بیش از بیست سال است که PGT برای پیشگیری از سندرمهای مختلف استعداد ارثی سرطان استفاده میشود. بااینحال، PGT روشی پیچیده است که پیش از شروع آن باید عوامل مالی، جسمی و عاطفی را در نظر گرفت.
آتاکسی تلانژکتازی چقدر شایع است؟
بیماری AT نادر است. برآورد میشود AT از هر 40 هزار تا هر 100 هزار نفر، یک نفر را درگیر کند. احتمال ناقلبودن یک فرد برای یک جهش ژن ATM حدود % 1 است.
آتاکسی تلانژکتازی چگونه تشخیص داده میشود؟
هنگامی که در کودکی نشانههای آتاکسی مانند راهرفتن بیتعادل دیده شود، به AT شک میشود. ژن ATM را میتوان با آزمایش بررسی کرد و در حدود % 90 افراد مبتلا به AT جهشهای ژنتیکی قابلشناساییاند. آزمایشهای زیر میتوانند در تعیین اینکه فرد AT یا نوع دیگری از آتاکسی دارد، مفید باشند:
- ایمونوبلاتینگ (آزمایش پروتئین ATM): بهترین آزمایش برای تشخیص AT است. تقریباً همه افراد مبتلا به AT، پروتئین ساختهشده توسط ژن ATM را به مقدار بسیار کم دارند یا اصلاً ندارند.
- آزمایش حساسیت به پرتو: ازآنجاکه حساسیت افراد مبتلا به AT به پرتو افزایش یافته است، برداشتن برخی سلولها و تحت پرتودرمانی قراردادن نمونه میتواند به تشخیص کمک کند. دریافت نتیجه این آزمایش ممکن است تا 3 ماه طول بکشد.
- فعالیت کینازی ATM: این آزمایش میزان فعالیت پروتئین ساختهشده توسط ژن ATM را بررسی میکند. فعالیت بسیار کم یا نبود فعالیت، به این معناست که احتمالاً در ژن ATM جهشی وجود دارد.
خطر برآوردشده سرطان مرتبط با AT چقدر است؟
خطر ابتلا به سرطان در افراد مبتلا به AT نیز حدود % 40 است. شایعترین انواع سرطان در افراد مبتلا به AT، لوسمی و لنفوم هستند. این دو نوع سرطان میتوانند در کودکی ظاهر شوند و % 85 همه سرطانها را در افراد مبتلا به AT تشکیل میدهند. با افزایش طول عمر افراد مبتلا به AT، افزایش خطر سایر سرطانها، از جمله سرطان پستان، تخمدان، معده، ملانوم و سارکوم دیده میشود.
خطرهای سرطان برای ناقلان جهش ژن AT چیست؟
ناقلان، یعنی افرادی که یک جهش ژن ATM دارند، همچنین برای ابتلا به سرطان پستان با افزایش خطر روبهرو هستند. ناقل را میتوان هتروزیگوت نیز نامید. برخی مطالعات نشان دادهاند خطر مادامالعمر سرطان پستان برای زنان ناقل، 5 تا 9 برابر بیشتر است، اما برخی مطالعات نیز خطر مادامالعمر سرطان پستان را در مقایسه با جمعیت عمومی حدود 2 برابر بیشتر نشان دادهاند. هنوز مشخص نیست که آیا خطر سرطان پستان در مردان ناقل ATM افزایش یافته است یا خیر. دادههایی وجود دارند که نشان میدهند مردان و زنان ناقل جهش ATM ممکن است خطر بالاتری برای سرطان کولون و/یا معده داشته باشند، اما این موضوع در حال حاضر کاملاً روشن نیست. راهنماهای عمل بالینی در حال حاضر توصیه میکنند ناقلان جهش ATM نسبت به جمعیت عمومی غربالگری بیشتری برای سرطان پستان و کولون انجام دهند. همچنین ممکن است خطر سرطان پانکراس در ناقلان جهش ATM افزایش یافته باشد.
برای روشنشدن خطر ابتلا به سرطان و سایر وضعیتها در ناقلان جهش ژنتیکی ATM، پژوهش بیشتری لازم است. مطالعات همچنین نشان میدهند که ممکن است خطر بیماری قلبی در ناقلان افزایش یابد.
با گسترش آزمایشهای سرطان ارثی به پنلهای چندژنی، ممکن است تعریف کلاسیک سندرمهایی مانند AT تغییر کند. برخی افراد ممکن است در ژنهای ATM خود جهش داشته باشند، اما هیچیک از معیارهای AT ذکرشده در بالا را نداشته باشند. مشخص نیست که آیا این افراد از نظر ابتلا به سرطان همان خطرها را دارند یا خیر.
گزینههای غربالگری AT چیست؟
کودکان و بزرگسالان مبتلا به AT باید بهطور منظم به پزشک مراجعه و از نظر نشانههای سرطان پایش شوند. به افراد مبتلا به AT که مرتب دچار عفونت میشوند، توصیه میشود وضعیت ایمنی خود را بهطور منظم بررسی کنند.
راهنماهای غربالگری سرطان برای ناقلان جهش ژن ATM در حال تحولاند. با توجه به شواهد روبهافزایش درباره افزایش متوسط تا زیاد خطر سرطان پستان در زنان حامل جهش ژن ATM، شبکه ملی جامع سرطان آمریکا (US-NCCN) در حال حاضر برای این زنان، علاوه بر ماموگرافی سالانه، انجام تصویربرداری تشدید مغناطیسی پستان (MRI) را توصیه میکند و برای مردان و زنان ناقل جهش ژن ATM نیز، در مقایسه با غربالگری هر 10 سال یکبار برای جمعیت عمومی، غربالگری مکررتر با کولونوسکوپی هر 3-5 سال یکبار را توصیه میکند.
با توسعه فناوریهای جدید و افزایش شناخت AT، گزینههای غربالگری ممکن است در طول زمان تغییر کنند. مهم است که درباره آزمایشهای غربالگری مناسب با تیم سلامت خود صحبت کنید.
پرسشهایی برای مطرحکردن با پزشک
اگر درباره خطر سرطان خود نگرانی دارید، با پزشکتان صحبت کنید. همراهبردن یکی از نزدیکان برای یادداشتبرداری در ویزیتها میتواند مفید باشد. میتوانید پرسشهای زیر را از تیم سلامت خود بپرسید:
- خطر ابتلای من به سرطان چقدر است؟
- خطر ابتلای من به سایر انواع سرطان چقدر است؟
- برای کاهش خطر سرطان چه کاری میتوانم انجام دهم؟
- گزینههای من برای غربالگری سرطان چیست؟
اگر درباره سابقه خانوادگی خود نگرانید و فکر میکنید ممکن است AT در خانواده شما وجود داشته باشد، میتوانید پرسشهای زیر را مطرح کنید:
- آیا سابقه خانوادگی من خطر ابتلا به سرطان را افزایش میدهد؟
- آیا ممکن است AT در خانواده من وجود داشته باشد؟
- آیا مرا به مشاور ژنتیک یا متخصص ژنتیک دیگری ارجاع میدهید؟
- آزمایش ژنتیک را در نظر بگیرم؟
منابع
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک میکند.





نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر میشود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمیشود.
اولین نظر را شما بنویسید.