რა არის იმუნური სისტემა და როგორ მუშაობს? ორგანიზმის თავდაცვითი მექანიზმი

ჩვენ გარშემო იმდენი მიკროორგანიზმია, რომ „უთვალავი“ შეიძლება ეწოდოს. ზოგი ორგანიზმს სარგებელს აძლევს, ზოგი კი ბუნებრივ მოქმედებას არღვევს და აზიანებს. სასარგებლო მიკროორგანიზმებს მიკრობიომს ვუწოდებთ. დაავადების გამომწვევ მიკროორგანიზმებს კი პათოგენები ეწოდება. ორგანიზმს ამ მავნე მიკროორგანიზმებისგან თავის დასაცავად ან შეჭრილი მიკრობის გასანადგურებლად თავდაცვითი მექანიზმები აქვს. პათოგენების ზედაპირულ სპეციალურ სტრუქტურებს, რომლებითაც თავდაცვითი სისტემა მათ ამოიცნობს, ანტიგენი ეწოდება. დამცავ სისტემას ორი მთავარი ამოცანა აქვს: ორგანიზმის დაცვა პათოგენური მიკროორგანიზმებისგან და მკვდარი, დაზიანებული ან არანორმალური უჯრედების განადგურება. ამ სისტემებს ზოგადად იმუნური სისტემა ეწოდება. მათი შემსწავლელი მეცნიერება იმუნოლოგიაა.

იმუნური სისტემა იყოფა თანდაყოლილ და შეძენილ იმუნურ სისტემებად:

თანდაყოლილი იმუნური სისტემაპათოგენების წინააღმდეგ თავდაცვის პირველი მექანიზმია. ის პათოგენზე დაუყოვნებელ რეაქციას იძლევა. ეს მყისიერი რეაქცია ყველა პათოგენის წინააღმდეგ საერთო თავდაცვაა.

ამ თავდაცვას ოთხი ძირითადი ხაზი აქვს;

1. ფიზიკური და ქიმიური ბარიერები,
2. ფაგოციტები,
3. ანთებითი პასუხი
4. ზოგიერთი პლაზმური ცილა.

ფიზიკური და ქიმიური ბარიერებიმოიცავს ნერწყვში, ოფლსა და ცრემლში არსებულ ბაქტერიის მკვლელ ფერმენტ ლიზოციმს, კუჭის წვენის მაღალ მჟავიანობას და მიკროორგანიზმების დამჭერ ლორწოვან შრეს.

თავდაცვის კიდევ ერთი ხაზი, ფაგოციტებიორგანიზმში შეჭრილ პათოგენებს შთანთქავს და შლის, შემდეგ კი მათ ანტიგენებს საკუთარ ზედაპირზე წარადგენს სხვა იმუნური უჯრედების გასააქტიურებლად. ფაგოციტები სამი ტიპის უჯრედისგან შედგება: მაკროფაგები, ნეიტროფილები და ეოზინოფილები.

ანთებითი პასუხი ვითარდება დაზიანებულ, შესაბამისად მიკროორგანიზმებით ინფიცირებისთვის ღია ადგილებში. პასუხი ამ რეგიონის სისხლძარღვების გაფართოებას და პლაზმის გაჟონვით შეშუპებას იწვევს. ინფექციის ადგილზე ლეიკოციტების მისვლით ანთება ყალიბდება.

და ბოლოს, ზოგი პლაზმური ცილა მიკროორგანიზმების განადგურებას უზრუნველყოფს. მაგალითია მემბრანაზე შემტევი კომპლექსი (membrane attack complex, MAC), რომელიც ბაქტერიის უჯრედულ კედელში ხვრელს ქმნის და მის დაშლას იწვევს.

თანდაყოლილი იმუნური სისტემისგან განსხვავებით, შეძენილი იმუნური სისტემა მიკროორგანიზმისთვის სპეციფიკურია. შეძენილი იმუნური სისტემა უფრო ხანგრძლივ პასუხს წარმოქმნის და იმავე მიკროორგანიზმთან მეორედ შეხვედრისას უფრო სწრაფი და ეფექტიანი თავდაცვა ვითარდება. ამ თავდაცვის საფუძველია ანტისხეულებად წოდებული ცილები. მათ შეძენილ იმუნიტეტზე პასუხისმგებელი ერთ-ერთი უჯრედი, B უჯრედები წარმოქმნის. პათოგენთან შეხვედრის შემდეგ B უჯრედები ამ პათოგენისთვის სპეციფიკურ პლაზმურ უჯრედებად და მეხსიერების უჯრედებად იყოფა. B უჯრედები და ანტისხეულები ჰუმორულ/სითხის იმუნიტეტზეარიან პასუხისმგებელი. T უჯრედები კი უჯრედულ იმუნიტეტზე არიან პასუხისმგებელი. მაგალითად, T უჯრედები MHC რეცეპტორით ვირუსით ინფიცირებულ უჯრედს ამოიცნობს და მის განადგურებას უზრუნველყოფს. ორგანიზმის საკუთარ უჯრედებზე თავდასხმის თავიდან ასაცილებლად B და T უჯრედები ჩამოყალიბებისას უნდა შემოწმდეს და ისე შეიცვალოს, რომ ნორმალურ უჯრედებს არ შეუტიოს. თუ ტესტირების მექანიზმი დარღვეულია, იმუნური უჯრედები საკუთარ უჯრედებს ესხმის თავს და აუტოიმუნური დაავადებები ვითარდება, მაგალითად გაფანტული სკლეროზი (MS). საპირისპირო მდგომარეობის მაგალითად შეიძლება ჩაითვალოს კიბო; რადგან კიბოს 10 ძირითადი თვისებიდანერთ-ერთია იმუნური სისტემისთვის უხილაობის უნარი. კიბოს უჯრედები ჩვენი საკუთარი უჯრედებისგან წარმოიქმნება, ამიტომ B და T უჯრედები ხშირად მათ საკმარისად უცხოდ არ აღიქვამს. იმუნურ უჯრედებთან მეგობრულად გამოსაჩენად კიბოს უჯრედებს ზედაპირზე PD-1 და PD-L1 მსგავსი მოლეკულები აქვს. სწორედ ახალი თაობის კიბოს იმუნოთერაპიებიანტისხეულის სტრუქტურის მქონე პრეპარატებია, რომლებიც კიბოს უჯრედების ამ ყალბად გამოწვდილ მეგობრულ ხელებს ბლოკავს.

ქვემოთ მოცემულ სურათზეუჯრედული იმუნური სისტემაა გამოსახული.

*

ქვემოთ მოცემულ სურათზეგამოსახულია, როგორ წარმოიქმნება იმუნური სისტემის უჯრედები სისხლის ღეროვანი უჯრედიდან.