İmmun sistem (müdafiə sistemi) nədir, necə işləyir? Orqanizmin müdafiə mexanizmi

Ətrafımızda “saysız-hesabsız” deyiləcək qədər çox mikroorqanizm var. Bunların bəziləri orqanizmə müxtəlif faydalar verdiyi halda, bəzi mikroorqanizmlər orqanizmin təbii işini pozaraq ona zərər verir. Faydalı mikroorqanizmləri mikrobiom adlandırırıq. Xəstəlik yaradan mikroorqanizmlər isə patogen adlanır. Orqanizmin bu zərərli mikroorqanizmlərdən özünü qoruması və ya daxil olmuş mikroorqanizmi məhv etməsi üçün bəzi müdafiə mexanizmləri var. Patogenlərin müdafiə sistemi tərəfindən tanınmasını təmin edən, səthlərindəki xüsusi strukturlar antigen adlanır. Müdafiə sisteminin iki əsas vəzifəsi var: orqanizmi patogen mikroorqanizmlərə qarşı qorumaq və ölü, zədələnmiş və ya anormal hüceyrələri məhv etmək. Bu sistemlər ümumilikdə immun sistem (müdafiə sistemi) adlandırılır. Bu sistemləri araşdıran elm sahəsi immunologiyadır.

İmmun sistem anadangəlmə və qazanılmış immun sistem olmaqla ikiyə ayrılır:

Anadangəlmə immun sistempatogenlərə qarşı ilkin müdafiə mexanizmidir. Bu mexanizmlə patogenə qarşı dərhal cavab verilir. Bu ani cavab hər patogenə qarşı ortaq müdafiədir.

Bu müdafiənin dörd əsas xətti var:

1. fiziki və kimyəvi baryerlər,
2. faqositlər,
3. iltihabi cavab,
4. bəzi plazma zülallarıdır.

Fiziki və kimyəvi baryerlərtüpürcək, tər və göz yaşının tərkibindəki — bakteriyaları öldürən ferment olan — lizozimdən, mədə şirəsinin yüksək turşuluğundan və mikroorqanizmləri tutan selik qatından ibarətdir.

Digər müdafiə xətti olan faqositlərorqanizmə daxil olmuş patogenləri udub parçalayır və digər immun sistem hüceyrələrini hərəkətə gətirmək üçün patogenlərin antigenlərini öz səthində təqdim edir. Faqositlər üç hüceyrə tipindən ibarətdir: makrofaqlar, neytrofillər və eozinofillər.

İltihabi cavab isə orqanizmin yaralanmış və buna görə mikroorqanizmlərin infeksiyasına açıq nahiyələrində yaranır. Bu cavab həmin nahiyədəki qan damarlarının genişlənməsinə və buna görə nahiyəyə plazma sızması nəticəsində şişkinliyə səbəb olur. Ağ qan hüceyrələrinin də infeksiya nahiyəsinə gəlməsi nəticəsində iltihab yaranır.

Nəhayət, bəzi plazma zülalları mikroorqanizmlərin məhv edilməsini təmin edir. Nümunə olaraq membrana hücum kompleksini (membrane attack complex, MAC) göstərmək olar. MAC bakteriyanın hüceyrə divarında dəlik açaraq bakteriyanın parçalanmasını təmin edir.

Anadangəlmə immun sistemdən fərqli olaraq qazanılmış/əldə edilmiş immun sistem mikroorqanizmə spesifikdir (xasdır). Qazanılmış immun sistem daha uzunmüddətli cavab yaradır və eyni mikroorqanizmlə ikinci dəfə qarşılaşdıqda daha sürətli və effektiv müdafiə meydana gəlir. Bu müdafiənin əsasında anticisim adlanan zülallar dayanır. Anticisimlər qazanılmış immunitetə cavabdeh hüceyrələrdən olan B hüceyrələri tərəfindən istehsal edilir. B hüceyrələri patogenlə qarşılaşdıqdan sonra həmin patogenə xas plazma hüceyrələri və yaddaş hüceyrələri olmaqla ikiyə ayrılır. B hüceyrələri və anticisimlər humoral/maye immunitetəcavabdehdirlər. T hüceyrələri isə hüceyrə immunitetinə cavabdehdirlər. Məsələn, T hüceyrələri virusla yoluxmuş hüceyrəni MHC reseptoru sayəsində tanıyır və məhv edilməsini təmin edir. B və T hüceyrələrinin bədən hüceyrələrinə hücum etməməsi üçün yaranma mərhələlərində yoxlanması və normal bədən hüceyrələrinə hücum etməyəcək şəkildə dəyişdirilməsi lazımdır. Bu yoxlama mexanizmində pozuntu olarsa, immun hüceyrələr bədən hüceyrələrinə hücum edir və autoimmun xəstəliklər yaranır. Nümunə olaraq dağınıq sklerozu (MS) göstərmək olar. Bunun əksi sayıla biləcək vəziyyətə nümunə isə xərçəngdir; belə ki, xərçəngin 10 əsas xüsusiyyətindənbiri də immun sistem üçün görünməz ola bilməsidir. Xərçəng hüceyrələri öz bədən hüceyrələrimizdən yarandığı üçün B və T hüceyrələri çox vaxt onları kifayət qədər yad kimi qəbul etmir. Xərçəng hüceyrələri immun sistem hüceyrələrinə dost görünmək üçün səthlərində PD-1 və PD-L1 kimi bəzi molekullar daşıyır. Yeni nəsil xərçəng immunoterapiyalarıxərçəng hüceyrələrinin bu saxta dost əllərini bloklayan anticisim quruluşlu dərmanlardır.

Aşağıdakı şəkildəhüceyrə immun sistemi təsvir edilib.

*

Aşağıdakı şəkildəimmun sistemdə yer alan hüceyrələrin qan kök hüceyrəsindən necə yarandığı təsvir edilib.