Sonradan qazanılmış (adaptiv) immun sistem nədir? Xəstəliklərdən necə qoruyur?

Orqanizmə bir mikroorqanizm (bakteriya, göbələk və ya virus kimi) daxil olduqda ilk növbədə anadangəlmə immun sistemdən istifadə edilir. Bu sistemin kifayət etmədiyi hallarda, məsələn, virus infeksiyası zamanı daha spesifik (hədəfə xas) və effektiv ikinci sistem olan qazanılmış immun sistem işə düşür. Orqanizmin iki əsas immun sistemindənbiri olan qazanılmış (əldə edilmiş, adaptiv) immun sistemhumoral (maye) və hüceyrə olmaqla ikiyə ayrılır.

Humoral immunitet nədir?

Humoral immunitethüceyrədən kənarda olan mikroorqanizmlərə qarşı anticisimlərdən istifadə edilən müdafiə sistemidir. Anticisimlər orqanizmə daxil olan patogenə qarşı xüsusi olaraq istehsal edilən zülallardır. Anticisimlərin orqanizmdə bir çox vəzifəsi var. Onların bəziləri bakteriyaların antigeninə bağlanaraq faqositlər tərəfindən udulmasını təmin etdiyi halda, digərləri virusların antigeninə bağlanaraq hüceyrəni yoluxdurmasının qarşısını alır.

Orqanizmdə anticisimlər necə istehsal olunur?

Anticisim istehsalı B hüceyrələrindən diferensiasiya edən plazma hüceyrələri tərəfindən həyata keçirilir. B hüceyrələri qan dövranına qoşulmazdan əvvəl sümük iliyində diferensiasiya edən hüceyrələrdir. B hüceyrələri diferensiasiya etdikdən sonra antigenləri tanıyıb onlara bağlanan xüsusi anticisimləri istehsal edirlər. B hüceyrələri eyni zamanda T hüceyrələrinə antigen təqdim edir və buna görə antigen təqdim edən hüceyrələr (antigen presenting cells, APCs) adlandırılır. Orqanizmdə çox fərqli kombinasiyalara malik çoxlu sayda B hüceyrəsi var. İnfeksiya zamanı infeksiyaya səbəb olan mikroorqanizmin antigeni hansı anticismə bağlanarsa, həmin anticismə malik B hüceyrəsi özünü çoxaldır. Bu hadisə klonal genişlənmə (clonal expansion) adlanır. Yaranan bu B hüceyrələrinin bəziləri plazma hüceyrələrinə diferensiasiya edərək anticisim istehsal etdiyi halda, bəziləri də yaddaş hüceyrələrinədiferensiasiya edərək növbəti infeksiyaya daha sürətli cavab verilməsini təmin edir.

Hüceyrə immuniteti nədir?

Hüceyrə immuniteti viruslar tərəfindən yoluxdurulmuş hüceyrələrin və ya şiş hüceyrələrinin məhv edilməsinəcavabdehdir. Bu immunitetdə T hüceyrələri iştirak edir və T hüceyrələri sitotoksik (öldürücü) T hüceyrələri və köməkçi (helper) T hüceyrələri olmaqla ikiyə ayrılır. Sitotoksik T hüceyrələri səthlərində olan xüsusi reseptorlar sayəsində normalda olmamalı antigenləri tanıyır. Bu tanımadan sonra həmin antigeni daşıyan hüceyrənin ölümünə səbəb olan bəzi mexanizmləri aktivləşdirirlər. Köməkçi T hüceyrələri isə yenə səthlərində olan oxşar, lakin eyni olmayan reseptorlar sayəsində antigenləri tanıyır və faqositləri, eləcə də digər limfosit hüceyrələrini stimullaşdıran kimyəvi maddələr ifraz edir.

AIDS xəstəliyinintörədicisi olan HIV virusu köməkçi T hüceyrələrini səthlərindəki xüsusi reseptorlarından tanıyır və yoluxduraraq vəzifələrini yerinə yetirə bilməmələrinə səbəb olur. Virusla yoluxmuş hüceyrələrin tanınmasına əsasən köməkçi T hüceyrələri cavabdeh olduğundan, HIV ilə yoluxmuş insanda sitotoksik T hüceyrələri orqanizmə daxil olan viruslarla yoluxmuş hüceyrələri tanıya və virusla mübarizə apara bilmir. Buna görə AIDS xəstəliyi virusun özündən çox immun sistemdə yaratdığı bu təsir səbəbindən ölümcüldür.

İmmun sistemdən qaynaqlana bilən digər xəstəlik olan MS (dağınıq skleroz) T hüceyrələrinin yaranma mərhələsində ortaya çıxan problem səbəbindən meydana gəlir. Bu problem self tolerans, yəni immun sistemin öz toxuma və hüceyrələrimizə qarşı tolerantlıq mexanizmindəki pozğunluqdan qaynaqlanır. Normal self tolerans mexanizmində T hüceyrələri orqanizmin öz hüceyrələrini tanıyır və onlara hücum etmir, lakin dağınıq sklerozda orqanizmin öz immun sistem hüceyrələri sinir hüceyrələrinə hücum edir.

Xərçəngdə adaptiv immun sistemin əhəmiyyəti

Yeni nəsil immunoterapiya dərmanları olan immun sistemin nəzarət nöqtəsi inhibitorlarıT hüceyrələrinin xərçəng hüceyrələrinə qarşı korluğunu aradan qaldırmaq üçün hazırlanmış anticisim quruluşlu dərmanlardır. Xərçəng hüceyrələri müxtəlif hüceyrə səthi molekulları ilə — bunların ən çox tanınanları CTLA4, PD-1 və PD-L1olmaqla — T hüceyrələrinə dost görünməyə çalışır. Nəzarət nöqtəsi inhibitoru adlandırılan immunoterapiya dərmanları bu saxta dost əlini əngəlləyir.

Qazanılmış immun sistemdə B və T hüceyrələrindən başqa antigen təqdim edən hüceyrələr də iştirak edir. Antigen təqdim edən hüceyrələr orqanizmi yoluxduran patogenə aid antigenləri səthlərindəki xüsusi reseptorlarla limfosit hüceyrələrini stimullaşdırmaq məqsədilə təqdim edir. Bu hüceyrələrə nümunə olaraq dendritik hüceyrələri göstərmək olar. Şiş hüceyrələrinə xas antigenlərin dendritik hüceyrələr vasitəsilə limfosit hüceyrələrinə tanıdılması sayəsində limfositləri şiş hüceyrələrinə qarşı aktivləşdirmək mümkündür. Bir çox xərçəng halında immun sistem hüceyrələri xərçəng hüceyrələrini kifayət qədər yad kimi tanıya bilmədiyi üçün genetik modifikasiya edilmiş və stimullaşdırılmış dendritik hüceyrələr bir immunoterapiya növü kimi ümid verir. Məsələn, prostat xərçənginin müalicəsində FDA təsdiqinə malik Sipuleucel-Tbir dendritik hüceyrə xərçəng peyvəndidir. Dendritik hüceyrə xərçəng peyvəndləri fərdi olaraq hazırlanır. Xəstədən götürülən qandan ağ qan hüceyrələrimizin bir növü olan dendritik hüceyrələr ayrılır və qalan qan şəxsə geri verilir (leykoferez proseduru). Ayrılmış dendritik hüceyrələr laboratoriya şəraitində prostat xərçənginin zülalı olan prostata spesifik antigen və immun hüceyrə böyümə amilləri (GM-CSF) ilə stimullaşdırılır. Hazırlandıqdan sonra xəstəyə peyvənd şəklində tətbiq edilir. Bu prostat xərçəngi peyvəndi ümumi vəziyyəti yaxşı olan, orqanizmə metastaz vermiş, hormon supressiyası müalicəsinədavamlı prostat xərçəngi olan xəstələr üçün FDA təsdiqinə malikdir. Peyvənd fərdi hazırlandığı üçün hazırda yalnız ABŞ-da istifadə oluna bilir.

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

İmmun sistem hüceyrələrinin yaşlanması xərçənglə əlaqələndirildi

Sonradan qazanılmış immun sistem nədir? Xəstəliklərdən necə qoruyur?