دستگاه ایمنی اکتسابی (تطبیقی) چیست؟ چگونه از بیماری‌ها محافظت می‌کند؟

هنگامی که میکروارگانیسمی (مانند باکتری، قارچ یا ویروس) وارد بدن می‌شود، ابتدا دستگاه ایمنی ذاتی به کار گرفته می‌شود. در شرایطی که این دستگاه کافی نباشد، برای مثال در عفونت ویروسی ، دستگاه ایمنی اکتسابی که سامانه ثانویه‌ای اختصاصی‌تر (ویژه هدف) و مؤثرتر است، وارد عمل می‌شود. از دو سامانه اصلیِ دستگاه ایمنیبدن، یکی عبارت است از دستگاه ایمنی اکتسابی (کسب‌شده، تطبیقی)، که به دو بخش هومورال (مایعی) و سلولی تقسیم می‌شود.

ایمنی هومورال چیست؟

ایمنی هومورال، سامانه دفاعی در برابر میکروارگانیسم‌های خارج از سلول است که با پادتن‌ها انجام می‌شود. پادتن‌ها پروتئین‌هایی هستند که به‌طور اختصاصی علیه عامل بیماری‌زای واردشده به بدن تولید می‌شوند. پادتن‌ها وظایف بسیاری در بدن دارند. برخی با اتصال به آنتی‌ژن باکتری‌ها، بلعیده شدن آن‌ها توسط فاگوسیت‌ها را ممکن می‌کنند و برخی دیگر با اتصال به آنتی‌ژن ویروس‌ها، مانع آلوده شدن سلول می‌شوند.

پادتن‌ها چگونه در بدن تولید می‌شوند؟

تولید پادتن توسط سلول‌های پلاسما انجام می‌شود که از سلول‌های B تمایز پیدا می‌کنند. سلول‌های B پیش از ورود به گردش خون در مغز استخوان تمایز می‌یابند. پس از تمایز، آنتی‌ژن‌ها را شناسایی می‌کنند و پادتن‌های اختصاصی متصل‌شونده به آن‌ها را تولید می‌کنند. سلول‌های B همچنین به سلول‌های T آنتی‌ژن ارائه می‌دهند و به همین دلیل، سلول ارائه‌دهنده آنتی‌ژن (antigen presenting cells، APCs) نامیده می‌شوند. در بدن شمار بسیار زیادی سلول B با ترکیب‌های بسیار متفاوت وجود دارد. هنگام عفونت، آنتی‌ژن میکروارگانیسم عامل عفونت به هر پادتنی که متصل شود، سلول B دارای آن پادتن خود را تکثیر می‌کند. به این پدیده گسترش کلونال (clonal expansion) می‌گویند. برخی از سلول‌های B ایجادشده به سلول پلاسما تمایز می‌یابند و پادتن تولید می‌کنند و برخی نیز به سلول‌های حافظهتمایز می‌یابند و پاسخ سریع‌تر به عفونت بعدی را ممکن می‌سازند.

ایمنی سلولی چیست؟

ایمنی سلولی در برابر سلول‌های آلوده به ویروس یا نابودی سلول‌های توموریمسئولیت دارد. در این نوع ایمنی، سلول‌های T نقش دارند و به دو گروه سلول‌های T سیتوتوکسیک (کشنده) و سلول‌های T کمک‌کننده (helper) تقسیم می‌شوند. سلول‌های T سیتوتوکسیک از طریق موارد موجود در سطح خود، یعنی گیرنده‌های اختصاصی ، آنتی‌ژن‌هایی را شناسایی می‌کنند که در حالت طبیعی نباید وجود داشته باشند. پس از این شناسایی، سازوکارهایی را فعال می‌کنند که به مرگ سلول حامل آن آنتی‌ژن می‌انجامد. سلول‌های T کمک‌کننده نیز با گیرنده‌های مشابه اما نه یکسانِ موجود بر سطح خود، آنتی‌ژن‌ها را شناسایی و مواد شیمیایی تحریک‌کننده فاگوسیت‌ها و دیگر سلول‌های لنفوسیت را ترشح می‌کنند.

بیماری ایدزعامل ویروسی‌اش HIV است؛ این ویروس سلول‌های T کمک‌کننده را از طریق گیرنده‌های اختصاصی سطحشان شناسایی و آلوده می‌کند و باعث می‌شود نتوانند وظایف خود را انجام دهند. چون مسئول اصلی شناسایی سلول‌های آلوده به ویروس، سلول‌های T کمک‌کننده هستند، در فرد آلوده به HIV، سلول‌های T سیتوتوکسیک نمی‌توانند سلول‌های آلوده به ویروس‌های واردشده به بدن را شناسایی کنند و با ویروس مبارزه کنند. بنابراین بیماری ایدز بیش از آن‌که به دلیل خود ویروس کشنده باشد، به دلیل این اثر بر دستگاه ایمنی کشنده است.

بیماری MS (مولتیپل اسکلروز) نیز به‌عنوان بیماری دیگری با منشأ دستگاه ایمنی، به دلیل مشکلی در مرحله تشکیل سلول‌های T ایجاد می‌شود. این مشکل از اختلال در خودتحملی، یعنی سازوکار تحمل دستگاه ایمنی نسبت به بافت‌ها و سلول‌های خودمان، ناشی می‌شود. در خودتحملی طبیعی، سلول‌های T سلول‌های خود بدن را می‌شناسند و به آن‌ها حمله نمی‌کنند، اما در مولتیپل اسکلروز، سلول‌های دستگاه ایمنی خود فرد به سلول‌های عصبی حمله می‌کنند.

اهمیت دستگاه ایمنی تطبیقی در سرطان

داروهای ایمنی‌درمانی نسل جدید، یعنی مهارکننده‌های نقاط وارسی دستگاه ایمنی، داروهایی با ساختار پادتن هستند که برای جلوگیری از ندیدن سلول‌های سرطانی توسط سلول‌های T ساخته شده‌اند. سلول‌های سرطانی با مولکول‌های مختلف سطح سلول، که شناخته‌شده‌ترین آن‌ها CTLA4، PD-1 و PD-L1هستند، می‌کوشند در برابر سلول‌های T دوست جلوه کنند. داروهای ایمنی‌درمانی موسوم به مهارکننده نقاط وارسی، همین دست دوستی دروغین را مسدود می‌کنند.

در دستگاه ایمنی اکتسابی، افزون بر سلول‌های B و T، سلول‌های ارائه‌دهنده آنتی‌ژن نیز نقش دارند. این سلول‌ها آنتی‌ژن‌های متعلق به عامل بیماری‌زای آلوده‌کننده بدن را با گیرنده‌های اختصاصی سطح خود، برای تحریک سلول‌های لنفوسیت ارائه می‌کنند. نمونه این سلول‌ها عبارت است از سلول‌های دندریتیک . با معرفی آنتی‌ژن‌های اختصاصی سلول‌های توموری به لنفوسیت‌ها توسط سلول‌های دندریتیک، می‌توان لنفوسیت‌ها را علیه سلول‌های توموری فعال کرد. در بسیاری از سرطان‌ها، چون سلول‌های دستگاه ایمنی نمی‌توانند سلول‌های سرطانی را به اندازه کافی بیگانه تشخیص دهند، سلول‌های دندریتیک تغییریافته ژنتیکی و تحریک‌شده، به‌عنوان نوعی ایمنی‌درمانی امیدبخش هستند. برای مثال، در درمان سرطان پروستات، با تأییدیه FDA دارویی وجود دارد به نام Sipuleucel-T، که یک واکسن سرطان مبتنی بر سلول دندریتیکاست. واکسن‌های سرطان مبتنی بر سلول دندریتیک، به‌صورت اختصاصی برای هر فرد ساخته می‌شوند. از خون گرفته‌شده از بدن بیمار، سلول‌های دندریتیک که نوعی از گلبول‌های سفید ما هستند جدا می‌شوند و خون باقی‌مانده به فرد بازگردانده می‌شود (فرایند لوکافرزیس). سلول‌های دندریتیک جداشده در آزمایشگاه با آنتی‌ژن اختصاصی پروستات، که پروتئین سرطان پروستات است، و فاکتورهای رشد سلول ایمنی (GM-CSF) تحریک می‌شوند. پس از آماده‌سازی، به شکل واکسن به بیمار داده می‌شوند. این واکسن سرطان پروستات برای بیمارانی است که وضعیت عمومی خوبی دارند و سرطانشان در بدن متاستاز داده و به درمان سرکوب هورمونیمقاوم است و برای این بیماران تأییدیه FDA دارد. چون واکسن برای هر فرد به‌طور اختصاصی تهیه می‌شود، در حال حاضر فقط در آمریکا قابل استفاده است.

موضوعات مرتبط

پیری سلول‌های دستگاه ایمنی با سرطان مرتبط شناخته شد

دستگاه ایمنی اکتسابی چیست؟ چگونه از بیماری‌ها محافظت می‌کند؟