რატომ აწუხებთ სიცივე ოქსალიპლატინის მიმღებ პაციენტებს?

ოქსალიპლატინი პლატინაზე დაფუძნებული ქიმიოთერაპიული პრეპარატია, რომელიც დნმ-ს უკავშირდება და კიბოს უჯრედებს კლავს. ამავე დროს, მას ნერვულ სისტემაზე ტოქსიკური მოქმედებაც აქვს. მისი ერთ-ერთი ყველაზე ტიპური გვერდითი ეფექტი, სიცივით გამოწვეული დიზესთეზია, განსაკუთრებით მგრძნობიარე ნერვულ ბოჭკოებზე პრეპარატის ზემოქმედებას უკავშირდება.

რა არის ოქსალიპლატინით გამოწვეული სიცივის დიზესთეზია?

სიცივის დიზესთეზია ქიმიოთერაპიული პრეპარატის, ოქსალიპლატინის, გვერდითი ეფექტია, რომელიც განსაკუთრებით ნერვულ სისტემაზე მოქმედებს. ეს მწვავე პერიფერიული ნეიროპათიის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი ტიპია და პაციენტები მას, როგორც წესი, სიცივესთან შეხებისას უჩვეულო შეგრძნებებით აღწერენ.

შესაძლო გამოვლინებებია:

• ცივ საგნებთან შეხებისას ჩხვლეტა, წვა ან ჩხვლეტის მსგავსი ტკივილი,
• ყელის სპაზმი ან ყლაპვის გაძნელება, განსაკუთრებით ცივი სასმლის მიღებისას,
• ხელებში, ტერფებსა და სახის მიდამოში ელექტროდარტყმის მსგავსი შეგრძნებები.

ბიოლოგიური მექანიზმი

• მგრძნობიარე ნერვების ჭარბი აგზნებადობა (ჰიპერექსციტაბელობა): ოქსალიპლატინი Aδ და C ტიპის მგრძნობიარე ნერვულ ბოჭკოებში ელექტრულ აქტივობას ზრდის. ეს იწვევს გაძლიერებულ პასუხს ჩვეულებრივ უვნებელ ცივ სტიმულებზე. განსაკუთრებით იზრდება სიცივის რეცეპტორების — TRPM8 და TRPA1 იონური არხების — მგრძნობელობა.
• იონური არხების დარღვევა ნერვულ მემბრანებში (აქსონებში): ოქსალიპლატინი ნერვული უჯრედის მემბრანაში არსებულ ძაბვაზე დამოკიდებულ ნატრიუმის (Na⁺) და კალიუმის (K⁺) არხებზე მოქმედებს. ამ იონური არხების არაბალანსირებული მუშაობა ნერვებში სპონტანურ ან გადაჭარბებულ ელექტრულ სიგნალებს იწვევს. ამიტომ სიცივის მსგავსი მარტივი სტიმულიც კი წვად, ჩხვლეტად ან ელექტროდარტყმად აღიქმება.
• პერიფერიული ნერვების მიელინის დაზიანება: ხანგრძლივი გამოყენებისას ოქსალიპლატინმა შეიძლება მიელინის გარსი დააზიანოს. მიელინის დაკარგვა ნერვულ გამტარობას არღვევს და სიცივისადმი ჭარბ მგრძნობელობას იწვევს.
• სიცივით გაძლიერებული ნერვული გამტარობის დარღვევა: დაბალმა ტემპერატურამ ოქსალიპლატინით დაზიანებულ ნერვებში გამტარობის ბლოკადა შეიძლება გამოიწვიოს. ანუ უკვე მგრძნობიარე ნერვული დაბოლოებები სიცივეში უფრო არარეგულარულ სიგნალებს აგზავნის, რაც უსიამოვნო შეგრძნებებს იწვევს.

რამდენ ხანს გრძელდება? შეიძლება მუდმივი იყოს?

ჩვეულებრივ, პრეპარატის შეყვანიდან პირველ საათებში ან პირველ 2 დღეში იწყება; დროებითია და რამდენიმე დღეში თავისთავად გაივლის. ძალიან იშვიათად ზოგიერთ პაციენტში შეიძლება მუდმივი დარჩეს. 

არსებობს დამცავი მოწყობილობა ან აღჭურვილობა?

დიახ, დაცვის ხელშემწყობი გარკვეული აღჭურვილობა და დამხმარე მეთოდები არსებობს:

• თერმული ხელთათმანები / ხელთათმანების გამათბობელი საფენები: ელექტრული ან ქიმიური გამათბობლის შემცველი ხელთათმანებით შეიძლება თითის წვერების მგრძნობელობის შემცირება. მათი გამოყენება განსაკუთრებით ზამთარში გარეთ გასვლისას არის რეკომენდებული.
• გამათბობელი წინდები ან ტერფის საფენები: ცივი იატაკის ზემოქმედების შესამცირებლად შეიძლება გამათბობელი ან თერმული წინდების გამოყენება.
• კრიოდაცვის მოწყობილობები (კრიოთერაპიის საპირისპირო გამოყენება): ზოგიერთ კლინიკაში კრიოთერაპიის ნაცვლად ანტიკრიომიდგომებს — კიდურების სითბოს შემანარჩუნებელ მოწყობილობებს — ცდიან. ოქსალიპლატინის მიმღებ პაციენტებში ტრადიციული გაგრილების ნაცვლად თბოიზოლაციური ხელთათმანებისა და წინდების გამოყენებამ შეიძლება სიცივის დიზესთეზია შეამციროს.
• სიცივესთან შეხების თავიდან ასაცილებელი მოწყობილობები: დაფარული ან იზოლირებული სახელურები ლითონის ზედაპირთან კონტაქტის თავიდან ასაცილებლად სასარგებლოა (მაგალითად, საყიდლების ურიკის სახელურის სპეციალური დამცავები). თერმული სასმლის ბოთლებიც ცივ სასმელებთან უშუალო კონტაქტს ამცირებს.

ამ მოწყობილობებს სიმპტომების პრევენციაში დახმარება შეუძლია, თუმცა სრული დაცვის გარანტიას არცერთი იძლევა. მათთან ერთად ქცევითი ზომებიც უნდა გამოიყენებოდეს, მაგალითად, თბილი საკვების მიღება და ცივი გარემოს თავიდან აცილება.

სიცივის დიზესთეზიასთან გამკლავების რეკომენდაციები

დაიცავით თავი სიცივისგან: მოერიდეთ ცივ ჰაერს, სასმელებსა და საგნებს. გამოიყენეთ დამცავი ტანსაცმელი, მათ შორის ხელთათმანები, წინდები და შარფი, განსაკუთრებით ზამთარში გარეთ გასვლისას. მაცივრიდან ან საყინულიდან საგნები უშუალოდ შიშველი ხელით არ აიღოთ.

მიიღეთ თბილი საკვები და სითხეები: მკურნალობის შემდეგ რამდენიმე დღის განმავლობაში მოერიდეთ ცივ წყალს, ნაყინსა და ყინულიან სასმელებს. შესაძლოა პირის ღრუში ჩხვლეტა ან ყელის სპაზმი განვითარდეს, ამიტომ თბილი სასმელები აირჩიეთ.

სიფრთხილე საყოფაცხოვრებო ელექტრომოწყობილობებთან: მოერიდეთ ცივი ლითონის ზედაპირებისა თუ ელექტრომოწყობილობების შიშველი ხელით შეხებას (მაგალითად, მაცივრის კარისა და საყიდლების ურიკების).

დაიცავით ხელები და ტერფები: ხელები თბილი წყლით დაიბანეთ და ცივ წყალს მოერიდეთ. საჭიროების შემთხვევაში სახლში ხელისა და ტერფის გამათბობელი საფენებიც შეიძლება გამოიყენოთ.

გაესაუბრეთ ექიმს: თუ სიცივის დიზესთეზია ცხოვრების ხარისხზე მოქმედებს, ექიმმა შეიძლება დოზა შეცვალოს ან სიმპტომების შესამსუბუქებელი დამხმარე მკურნალობა დაგეგმოს. ზოგიერთ პაციენტში შეიძლება B ვიტამინის დანამატი ან ნეიროპათიის შემამცირებელი პრეპარატები იყოს შესაფერისი.