چرا سرما بیماران دریافت‌کنندهٔ اکسالی‌پلاتین را آزار می‌دهد؟

اکسالی‌پلاتین داروی شیمی‌درمانی مبتنی بر پلاتین است که با اتصال به DNA سلول سرطانی را می‌کشد. اما بر دستگاه عصبی نیز اثر سمی دارد. یکی از عوارض شاخص آن، دیس‌استزی سرما، ناشی از اثر دارو به‌ویژه بر رشته‌های عصبی حسی است.

دیس‌استزی سرما با اکسالی‌پلاتین چیست؟

دیس‌استزی سرما عارضه‌ای از داروی شیمی‌درمانی اکسالی‌پلاتین است که به‌ویژه دستگاه عصبی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. یکی از شایع‌ترین انواع نوروپاتی محیطی حاد است و بیماران معمولاً آن را احساس غیرطبیعی هنگام تماس با سرما توصیف می‌کنند.

این وضعیت ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• گزگز، سوزش یا احساس سوزن‌سوزن شدن هنگام لمس اشیای سرد،
• اسپاسم گلو یا دشواری بلع، به‌ویژه با نوشیدنی سرد،
• احساس‌هایی شبیه برق‌گرفتگی در دست، پا و اطراف صورت.

سازوکار زیستی

• تحریک‌پذیری بیش‌ازحد اعصاب حسی: اکسالی‌پلاتین فعالیت الکتریکی رشته‌های عصبی حسی Aδ و C را افزایش می‌دهد. این وضعیت باعث پاسخ بیش‌ازحد به محرک سردی می‌شود که معمولاً بی‌ضرر است. به‌ویژه حساسیت کانال‌های یونی TRPM8 و TRPA1، که گیرندهٔ دمای سرد هستند، افزایش می‌یابد.
• اختلال کانال‌های یونی در غشای عصب (آکسون): اکسالی‌پلاتین بر کانال‌های سدیم (Na⁺) و پتاسیم (K⁺) وابسته به ولتاژ در غشای سلول عصبی اثر می‌گذارد. عملکرد نامتعادل این کانال‌ها باعث پیام‌های الکتریکی خودبه‌خودی یا شدید در اعصاب می‌شود. بنابراین حتی محرک ساده‌ای مانند سرما به‌صورت سوزش، سوزن‌سوزن شدن یا برق‌گرفتگی احساس می‌شود.
• آسیب میلین در اعصاب محیطی: مصرف طولانی‌مدت اکسالی‌پلاتین ممکن است غلاف میلین را آسیب بزند. از دست رفتن میلین با اختلال هدایت عصبی، به حساسیت بیش‌ازحد به سرما می‌انجامد.
• اختلال هدایت عصبیِ تشدیدشونده با سرما: دمای پایین ممکن است در اعصاب آسیب‌دیده از اکسالی‌پلاتین، بلوک هدایت ایجاد کند. یعنی پایانه‌های عصبی که از پیش حساس شده‌اند، با سرما پیام‌های نامنظم‌تری می‌فرستند و احساس‌های ناخوشایند ایجاد می‌کنند.

چقدر طول می‌کشد؟ آیا دائمی است؟

معمولاً در نخستین ساعت‌ها یا در 2 روز اول پس از تجویز دارو بروز می‌کند، گذراست و ظرف چند روز خودبه‌خود برطرف می‌شود. در موارد بسیار نادر ممکن است در برخی بیماران پایدار بماند. 

آیا وسیله یا تجهیزاتی برای محافظت وجود دارد؟

بله، برخی وسایل یا روش‌های کمکی می‌توانند به محافظت کمک کنند:

• دستکش حرارتی / پد گرم‌کنندهٔ دستکش: دستکش‌های دارای گرم‌کن برقی یا شیمیایی ممکن است حساسیت نوک انگشتان را کمتر کنند. به‌ویژه هنگام بیرون رفتن در زمستان، استفاده از آن‌ها توصیه می‌شود.
• جوراب‌های گرم‌شونده یا پد پا: برای کاهش اثر سطح سرد می‌توان از جوراب گرم‌شونده یا حرارتی استفاده کرد.
• وسایل محافظتیِ ضدسرما (کاربرد معکوس سرمادرمانی): در برخی درمانگاه‌ها به‌جای سرمادرمانی، روش‌های ضدسرما، یعنی وسایل گرم‌نگه‌دارندهٔ اندام‌ها، آزموده می‌شوند. برای بیماران دریافت‌کنندهٔ اکسالی‌پلاتین، دستکش و جوراب حفظ‌کنندهٔ گرما به‌جای سرد کردن متداول ممکن است دیس‌استزی سرما را کاهش دهند.
• وسایل جلوگیری‌کننده از تماس با سرما: روکش‌ها و دسته‌های عایق برای جلوگیری از تماس با سطح فلزی مفیدند؛ برای نمونه، محافظ ویژهٔ دستهٔ چرخ خرید. بطری حرارتی نوشیدنی نیز مانع تماس مستقیم با نوشیدنی سرد می‌شود.

این وسایل به پیشگیری از علائم کمک می‌کنند، اما هیچ‌کدام محافظت کامل را تضمین نمی‌کنند. همراه آن‌ها باید اقدام‌های رفتاری، مانند مصرف غذای ولرم و پرهیز از محیط سرد، نیز انجام شوند.

توصیه‌هایی برای کنار آمدن با دیس‌استزی سرما

از سرما محافظت کنید: از هوای سرد، نوشیدنی و اشیای سرد دوری کنید. به‌ویژه هنگام بیرون رفتن در زمستان، لباس محافظ مانند دستکش، جوراب و شال بپوشید. چیزی را مستقیم از یخچال یا فریزر برندارید.

غذا و مایعات ولرم مصرف کنید: تا چند روز پس از درمان، از آب سرد، بستنی یا نوشیدنی یخی پرهیز کنید. ممکن است احساس سوزن‌سوزن شدن دهان یا اسپاسم گلو ایجاد شود؛ بنابراین نوشیدنی ولرم را ترجیح دهید.

به وسایل برقی خانگی توجه کنید: سطوح فلزی سرد یا وسایل برقی، مانند درِ یخچال و چرخ خرید، را با دست بدون دستکش نگیرید.

از دست‌ها و پاها محافظت کنید: دست‌ها را با آب ولرم بشویید و از آب سرد پرهیز کنید. در صورت نیاز، در خانه می‌توانید از پد گرم‌کن دست و پا استفاده کنید.

با پزشک خود صحبت کنید: اگر دیس‌استزی سرما بر کیفیت زندگی شما اثر می‌گذارد، پزشک ممکن است دوز را تنظیم کند یا درمان حمایتی برای کاهش علائم در نظر بگیرد. برای برخی بیماران، مکمل ویتامین B یا داروهای کاهش نوروپاتی ممکن است مناسب باشند.