Ağrıkəsicilər asılılıq yaradırmı?

Qısa cavab: Hansı dərmanı, hansı vəziyyət üçün və nə qədər müddət istifadə etməyinizdən asılıdır. Parasetamol və əksər QSİƏP (ibuprofen, naproksen və s.) asılılıq yaratmır. Opioidlər (morfin, oksikodon, fentanil və s.) güclü ağrılarda çox effektivdir; xərçəng ağrısında düzgün doza və həkim nəzarəti ilə asılılıq riski adətən aşağıdır və nəzarətdə saxlanıla bilər.

Ağrı niyə vacibdir?

Ağrı yalnız “acı hiss etmək” deyil. Yuxuya, iştahaya, hərəkət qabiliyyətinə, əhvali-ruhiyyəyə və ümidə təsir edir. Yaxşı idarə olunan ağrı iştahanı və yuxu rejimini yaxşılaşdırır, kimyaterapiya/radioterapiyaya riayəti artırır, gündəlik fəaliyyətləri mümkün edir.

• Xəstəliyə bağlı ağrı: Şişin sinirlərə, sümüklərə və orqanlara təzyiqi, iltihab və s.
• Müalicəyə bağlı ağrı: Əməliyyatdan sonra, radioterapiyaya bağlı, sinir ağrısı dərmanı tələb edən neyropatik ağrı (qarışqa gəzməsi-yanma hissi).
• Başqa səbəblər: Əzələ-skelet ağrıları, miqren, oynaq ağrıları.

Ağrıkəsici qrupları: 

1. Parasetamol və QSİƏP-lər (ibuprofen, naproksen, diklofenak): asılılıq yaratmır. Diqqət: Mədə, böyrək və qaraciyərə yan təsirləri ola bilər; dozanı aşmayın.
2. Opioidlər (morfin, oksikodon, fentanil, hidromorfon, metadon, tramadol, kodein): asılılıq potensialı olan dərmanlardır.
   • Xərçəngdə: Orta-ağır ağrıda əsas müalicələrdəndir. Düzgün doza + yaxından izləmə ilə fayda adətən riskdən üstündür.
   • Xərçəngdən kənar xroniki ağrıda: Uzun müddət yüksək dozada istifadə problemli istifadə/asılılıq riskini artırır; daha sərt qaydalarla təyin edilir.
3. Sinir ağrısı dərmanları (qabapentin, preqabalin) və bəzi antidepressantlar (duloksetin, amitriptilin): opioid deyil. Yenə də təyinatından kənar sui-istifadə müşahidə edilə bilər; həkim nəzarəti tələb olunur.
4. Benzodiazepinlər (yuxu/təşviş dərmanları): Ağrıkəsici deyil; fiziki asılılıq yarada bilər. Opioidlərlə birlikdə qəbul edilməməlidir.

“Tolerantlıq”, “fiziki asılılıq” və “asılılıq” eyni şeydirmi?

Bu anlayışlar tez-tez qarışdırılır; qısa və aydın şəkildə ayıraq:

• Tolerantlıq: Orqanizm dərmana alışır; eyni təsir üçün zamanla dozanın bir qədər artırılması lazım ola bilər. Bu, uyğunlaşmadır.
• Fiziki asılılıq: Dərman qəfil dayandırılarsa, abstinensiya əlamətləri ola bilər (tərləmə, narahatlıq, ishal və s.). Bu, təkbaşına “məndə asılılıq yarandı” demək deyil.
• Asılılıq (opioid istifadəsi pozuntusu): Dərmanı nəzarətsiz istifadə etmək istəyi, dozaya/davranışa nəzarət edə bilməmək, gündəlik həyatın pozulması, zərər görməsinə baxmayaraq davam etdirmək kimi davranış əlamətləri ilə tanınır.

Onkologiyada praktika: Nə vaxt opioid lazımdır, nə gözləməliyəm?

1) Nə vaxt?

• Orta-ağır ağrı, gecə yuxusunu pozan, hərəkəti məhdudlaşdıran, yeməyə mane olan ağrılar.
• Sümük, sinir və orqanlara təzyiq kimi xərçəng mənşəli ağrılar.
• Əməliyyatdan/radioterapiyadan sonra sağalma dövrlərində müvəqqəti olaraq.

2) Necə başlanır?

• Adətən aşağı doza ilə başlanır, qısamüddətli təsirli forma ilə doza titrlənir. Uyğun dozaya çatdıqda uzunmüddətli təsirli formaya keçmək olar.
• Gün ərzində qəfil güclənən ağrılar üçün əlavə xilasedici doza (breakthrough) planlaşdırılır.

3) Nələr hiss edə bilərəm?

• İlk günlər: Süstlük, ürəkbulanma, qəbizlik ola bilər. Əksəriyyəti bir neçə günə azalır.
• Qəbizlik opioidlərdə geniş yayılıb; işlədici dərmanlar əvvəldən planlaşdırılır (bol su, lif, gəzinti + həkimin verdiyi dərman).
• Bəzi şəxslərdə qaşınma, tərləmə və ya yüngül hallüsinasiya ola bilər; mütləq bizə bildirin, dozanı/dərmanı dəyişərik.

4) Nə vaxt azaldır və ya dayandırırıq?

• Ağrının səbəbi aradan qalxıbsa (məsələn, radioterapiyadan sonra), tədricən azaldılma aparırıq.
• Artıq gündəlik həyata təsir etməyən aşağı ağrı səviyyəsində “ən aşağı effektiv doza”ya enirik.

Morfin və opioidlərlə bağlı 7 geniş yayılmış mif və həqiqət

1. “Morfin son mərhələ deməkdir.” Yanlışdır. Morfin ağrını müalicə edir; xəstəliyin mərhələsini göstərmir.
2. “Bir dəfə başlasam, heç vaxt dayandıra bilmərəm.” Yanlışdır. Bir çox pasiyent ağrının səbəbi aradan qalxdıqda nəzarət altında dozanı azaldıb dayandırır.
3. “Ağrım çox deyil, amma gecələr yatmağa qoymur; morfin çox güclü olar.” Yanlışdır. Doza və forma pasiyentə görə tənzimlənir; aşağı dozailə başlayırıq.
4. “Opioid asılılıq yaradır, buna görə heç vaxt istifadə edilməməlidir.” Yanlışdır. Xərçəng ağrısında həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır; düzgün istifadə zamanı asılılıq riski idarə oluna bilər.
5. “Qaşınma yarandı, deməli, allergiyam var.” Hər qaşınma allergiya deyil; əksəriyyəti doza/dərman dəyişikliyi ilə keçir.
6. “Qəbiz oldum, dərman dayandırılmalıdır.” Tələb olunmur. Qabaqlayıcı işlədici dərman planı və maye-lif-gəzinti ilə idarə olunur.
7. “Alkoqolla azacıq qəbul etsəm, problem olmaz.” Yanlışdır. Alkoqol + opioid tənəffüsü basqılaya bilər; qəti şəkildə uzaq durun.

Təhlükəsiz istifadə üçün yoxlama siyahısı 

• Dərmanınızı vaxtında və təyin olunmuş dozada qəbul edin; “ağrı başlayanda” deyil, plana uyğun davranın.
• Əlavə dərman (benzodiazepin/yuxu həbi/alkoqol/bitki məhsulu) istifadə edəcəksinizsə, əvvəlcə soruşun.
• Qəbizliyin yaranmasını gözləmədən qarşısını alın: su, lif, yüngül gəzinti, həkimin verdiyi işlədici dərman.
• Süstlük varsa, avtomobil idarə etməyin; evdə yıxılma riskinə qarşı diqqətli olun.
• Dərmanınızı uşaqlardan uzaqda, kilidli dolabda saxlayın; başqası ilə heç vaxt paylaşmayın.
• “Ağrım azalıb” deyə qəfil dayandırmayın; tədricən azaltma planı quraq.
• Qəfil təngnəfəslik, həddindən artıq yuxululuq, dodaqlarda göyərmə olarsa, təcili yardım çağırın.

Riskin artdığı hallar və “qırmızı bayraqlar”

• Əvvəllər maddə/alkoqol problemi, ağır təşviş-depressiya.
• Opioid + benzodiazepin/alkoqol birgə istifadəsi.
• Dozanın sürətli artırılması, reseptə əməl etməmək, dərmanı vaxtından əvvəl bitirmək, dərmanın itməsi bəhanələri.
• Təhlükə siqnalı olan davranışlar (dərmanı aptek-həkimdən kənar yollarla əldə etməyə çalışmaq və s.).

Belə hal olarsa, nə edirik? Mühakimə etmədən, açıq ünsiyyətlə təhlükəsiz plan qururuq: dozanın azaldılması, dərmanın dəyişdirilməsi, yanaşı çətinliklər üçün psixososial dəstək, lazım gələrsə, asılılıq mütəxəssisinin dəstəyi.