Canlılığı Müəyyən Edən 7 Əsas Xüsusiyyət: Elmin Gözü ilə Həyat

Həyatı və canlılığı anlamaq, onu dərindən araşdırmaq bəşər tarixi boyu maraq doğurub. Nobel mükafatlı bioloq Paul Nurse, həyatın beş əsas xüsusiyyətini müəyyən edərək bu mövzu üçün mühüm çərçivə təqdim etmişdi. Biz də siyahını bir qədər genişləndirib iki yeni bənd əlavə etdik: tarazlıq və canlıların bir-birindən asılılığı. Beləliklə, həyatın yeddi əsas xüsusiyyətini elmi-kütləvi üslubda, anlaşıqlı şəkildə nəzərdən keçirəcəyik. Hər başlıq altında aktual nümunə və məlumatlarla “həyat nədir?” sualına birlikdə yeni baxışla yanaşacağıq.

1. Hüceyrələr (Canlılığın Əsas Vahidi)

Bütün canlıların əsas quruluş vahidi hüceyrədir. Hüceyrələri həyatın ən kiçik və sadə vahidləri hesab etmək olar. Tək hüceyrə özbaşına canlılığın bütün əsas proseslərini yerinə yetirə bilər. Məsələn, bakteriyalar birhüceyrəli canlılardır və bu kiçik həyat formaları qidalana, enerji hasil edə və çoxala bilir. Çoxhüceyrəli canlılarda isə (biz insanlar da daxil olmaqla) bədən trilyonlarla hüceyrədən ibarətdir və bu hüceyrələr müxtəlif vəzifələr daşıyır. İnsan bədənində təxminən 30 trilyon insan hüceyrəsi var və onların böyük hissəsi müəyyən funksiyalara uyğun ixtisaslaşıb (əzələ, sinir, qan hüceyrələri kimi). Hüceyrələr böyüyür, bölünərək öz surətlərini yaradır və canlılıq belə davam edir. Hüceyrə nəzəriyyəsinin baniləri sayılan alimlər 1800-cü illərdə “bütün canlılar bir və ya daha çox hüceyrədən ibarətdir və hər yeni hüceyrə başqa bir hüceyrənin bölünməsi ilə yaranır” deyərək canlılığın əsasını təsvir ediblər.

Hüceyrələrin ölçüsü və forması yerinə yetirdikləri funksiyalara görə dəyişir. Məsələn, insanın qırmızı qan hüceyrələri diskşəkillidir və oksigen daşımaq üçün ixtisaslaşıb, sinir hüceyrələri isə uzun çıxıntıları ilə bədənimizdə siqnallar ötürür. Dünyanın ən böyük hüceyrəsi dəvəquşu yumurtasıdır – gözlə görünən nəhəng bir tək hüceyrə! Mikroskopik aləmdə də sürprizlər var: 2022-ci ildə alimlər manqrov bataqlığında aşkar olunan Thiomargarita magnifica adlı bakteriyanın təxminən 1 santimetr uzunluğa çata bildiyini açıqladılar. Bu birhüceyrəli bakteriya ölçüsünə görə orta bakteriyadan 50 dəfə böyükdür və adi gözlə görünən ilk bakteriyadır. Kəşf hüceyrə ölçüsü barədə düşünülən sərhədləri aşaraq alimləri təəccübləndirib. Hüceyrələr həyatın quruluş daşlarıdır; istər mikroskopik, istər gözlə görünən ölçüdə olsunlar, həyatın bütün xüsusiyyətlərini özlərində daşıyırlar.

2. Genlər və İrsiyyət (Həyatın Şifrəsi)

Canlının xüsusiyyətlərinin nəsildən-nəslə ötürülməsini təmin edən kod genlər sayəsində mövcuddur. Genlər DNA adlı molekulun müəyyən hissələridir və hər gen canlıda müəyyən xüsusiyyəti (məsələn, göz rəngi və ya qan qrupu) kodlaşdırır. DNA-nın məşhur ikiqat spiral quruluşu sanki bir həyat kitabı kimidir: dörd hərfli kimyəvi əlifba (A, T, C, G nukleotidləri) ilə yazılmış təlimatlar daşıyır. Bu təlimatlar hüceyrələrə hansı zülalları hazırlamalı olduqlarını bildirir; zülallar isə canlının quruluş daşları və mexanizm hissələri kimidir. Genetik məlumat çoxalma yolu ilə valideynlərdən nəsillərə ötürülür; buna görə uşaqlar ata-analarına bənzəyir. Bu irsiyyət hadisəsini noxud üzərindəki tədqiqatları ilə ilk dəfə kəşf edən Gregor Mendel olmuşdu. Mendelin kəşfləri sonradan DNA-nın quruluşunun açılması ilə molekulyar səviyyədə izah edildi.

Müasir elm genetika sahəsində inanılmaz irəliləyişlər əldə edib. İnsan genomunda (insanın genetik məlumat toplusunda) təxminən 25 min gen var və DNA-mız ümumilikdə 3 milyard hərfdən ibarət ardıcıllıq daşıyır. 2003-cü ildə İnsan Genomu Layihəsi genom ardıcıllığımızın 92%-ni böyük ölçüdə açanda bu, dönüş nöqtəsi idi; lakin bəzi çətin bölgələr natamam qalmışdı. Nəhayət, 2022-ci ildə, beynəlxalq alimlər konsorsiumu insan genomunun qalan 8%-lik natamam hissəsini də tamamlayaraq ilk dəfə tam və əskiksiz insan genomu ardıcıllığını dərc etdi. Bu, genetik məlumat kitabımızdakı bütün səhifələrin oxuna bilməsi deməkdir. Genetik məlumatımızın tam açılması irsi xəstəliklərin anlaşılması və müalicəsi, hətta yeni canlıların hazırlanması (sintetik biologiya) kimi sahələrdə mühüm yeniliklərə yol açır. Həmçinin gen redaktəsi texnologiyaları (məsələn, CRISPR) sayəsində müəyyən genləri məqsədyönlü dəyişə bilirik. Genlər və irsiyyət, həyatın davamlılığının əsası və təkamül dəyişikliklərinin xammalıdır; buna görə həyatın xüsusiyyətləri siyahısında mühüm yer tutur.

3. Təkamül və Təbii Seçmə (Uyğunlaşma Bacarığı)

Canlılar dəyişən ətraf mühit şəraitinə uyğunlaşmaq və sağ qalmaq üçün zamanla təkamül keçirirlər. Təkamül anlayışının əsasında Charles Darwintərəfindən kəşf edilmiş təbii seçmə mexanizmi dayanır. Ən sadə izahla təbii seçmə mühitə daha yaxşı uyğunlaşan canlıların sağ qalıb çoxalması, uyğunlaşa bilməyənlərin isə sıradan çıxması deməkdir. Populyasiyada irsi variasiyalar (genetik fərqlər) var; mühitə daha uyğun xüsusiyyətləri olan fərdlər daha çox nəsil verir və zamanla həmin xüsusiyyətlər yayılır. Beləliklə, növlər nəsillər boyu mühitlərinə daha yaxşı uyğunlaşacaq şəkildə dəyişir.

Təkamülə gündəlik həyatımızdan diqqətəlayiq nümunələr verə bilərik. Məsələn, bakteriyaların antibiotiklərə davamlılıq qazanması sözün əsl mənasında təkamülün gözümüzün qarşısında baş verməsidir. İnfeksiyanı aradan qaldırmaq üçün istifadə olunan antibiotik həssas bakteriyaları öldürərkən mutasiya nəticəsində davamlı olan azsaylı bakteriyaları sağ buraxır. Davamlı bakteriyalar çoxalaraq qısa müddətdə üstünlük qazanır və həmin antibiotikə artıq cavab verməyən davamlı bakteriya populyasiyası yaranır. Bu, təbii seçmənin hətta laboratoriyada müşahidə edilə bildiyi prosesdir. Başqa tarixi nümunə sənaye inqilabı dövründə İngiltərədə yaşanan kəpənəklərin rəng dəyişikliyidir: adətən açıq rəngli qanadları olan xallı güvə kəpənəkləri ağacların hislə qaralması ilə tünd rəng almağa başlamış; tünd mutant güvələr qaralmış ağaclarda kamuflyaj olub quşlardan gizləndiklərinə görə sağ qalmış və qısa müddətdə populyasiyanın əksəriyyətini təşkil etmişdi. Sonradan hava çirklənməsi azalanda açıq rəngli güvələr yenidən üstünlük qazandı. Bu da mühit şəraiti dəyişdikcə təbii seçmə təzyiqinin necə əks istiqamətə dönə bildiyini göstərir.

Darwinin Qalapaqos adalarında araşdırdığı alacəhrə quşları da təkamülün rəmzidir. Bu quşların dimdikləri yaşadıqları adaların qida mənbələrinə görə müxtəlif formalardadır – bəzilərinin sərt toxumları qırmağa uyğun qalın, bəzilərinin isə nazik budaqlardakı həşəratları tutmağa uyğun iti dimdiyi var. Darwin növlərin ortaq əcdaddan gəldiyini və müxtəlif şəraitə uyğunlaşmaq üçün fərqləndiyini bu nümunələrlə izah etmişdi. Bu gün genetik təhlillər, fosil tapıntıları və müşahidə tədqiqatları təkamül nəzəriyyəsini güclü şəkildə dəstəkləyir. Təkamül və təbii seçmə, həyatın dəyişkən, dinamik və mühitə həssas təbiətini təmsil edir. Bunun sayəsində həyat planetimizdə saysız-hesabsız müxtəlif mühitlərə uyğunlaşaraq 3,5 milyard ildir mövcudluğunu davam etdirir.

4. Kimyəvi Proseslər (Həyatın Metabolizmi)

Canlılar sanki kimya laboratoriyalarıdır! Kimyəvi proseslər, həyatın davamı üçün zəruri bütün biokimyəvi reaksiyaları əhatə edir. Bədənimizdə və digər canlılarda hər an minlərlə reaksiya baş verir. Məsələn, biz nəfəs alıb enerji hasil edərkən hüceyrələrimizin mitoxondrilərində qlükoza adlı şəkər molekulu oksigendən istifadə olunaraq parçalanır və nəticədə ATP (adenozin trifosfat) adlı universal enerji molekulu yaranır. ATP hüceyrələrin iş görməsi (əzələ yığılması, sinir impulslarının ötürülməsi, molekul sintezi və s.) üçün lazım olan enerjini təmin edir və buna görə biologiyada “enerji vahidi” adlanır. İnsan bədəni gündə öz çəkisinə yaxın miqdarda – təxminən 50 kiloqram – ATP hazırlayıb sərf edir; əlbəttə, eyni ATP molekulu dəfələrlə yenidən dövriyyəyə qaytarılaraq istifadə olunur. Bu heyrətamiz rəqəm metabolizmimizdə kimyəvi hərəkətin nə qədər intensiv olduğunu göstərir.

Canlıların kimyəvi prosesləri əsasən qida qəbulu, enerjinin çevrilməsi və tullantı məhsulların uzaqlaşdırılması ətrafında qurulur. Bitkilər və yosunlar kimi fotosintez edən canlılar günəş işığı ilə havadakı karbon dioksidi qidaya çevirir (fotosintez); beləliklə, həm enerji toplayır, həm də oksigen hasil edərək atmosferi yaşamaq üçün yararlı edir. Heyvanlar isə qidalanarkən həzm sistemi vasitəsilə böyük molekulları kiçik quruluş vahidlərinə parçalayır; bu molekullar hüceyrələrə yanacaq olur. Bütün bu reaksiyalar ferment adlanan biokatalizatorlarla sürətləndirilir və həssas tarazlıqla idarə olunur.

Həyatın kimyası o qədər dəqiq tənzimlənib ki, bədən temperaturumuz və ya pH dəyərimiz bir az dəyişsə, reaksiyaların sürəti pozula bilər. Məsələn, yüksək hərarətdə fermentlər quruluşunu itirir, kimyəvi proseslər pozulur və həyatı təhdid edən hallar yarana bilər. Buna görə canlılar kimyəvi reaksiyalarının düzgün getməsi üçün daxili mühit şəraitini sabit saxlamağa çalışır (bu da bizi növbəti xüsusiyyətimiz olan tarazlıq mövzusuna gətirir). Beləliklə, kimyəvi proseslər həyatın əsasında dayanır: tənəffüsdən həzmə, böyümədən bərpaya qədər hər şey hüceyrələrdəki kimyəvi qarşılıqlı təsirlərlə baş verir. Həyat əslində element və molekulların rəqsidir.

5. Məlumat Axını

Həyatın ən heyranedici tərəflərindən biri məlumatdan istifadə üsuludur. Canlı sistemlər yalnız enerji ilə deyil, həm də məlumatla işləyir. Bu məlumat əsasən DNA-da saxlanılır və canlıların nə vaxt, harada, nə edəcəyini müəyyənləşdirir. Lakin məlumat yalnız genetik kodla məhdudlaşmır. Paul Nurse-un da vurğuladığı kimi, həyat məlumatı saxlayan, emal edən və ötürən mürəkkəb şəbəkə sistemidir.

İlk təbəqədə DNA → RNA → Zülal şəklində klassik məlumat axını var. Bu proses, yəni transkripsiya və translyasiya, canlı hüceyrələrin əsas funksiyalarını idarə edir. DNA RNA vasitəsilə hüceyrənin zülal istehsalına nəzarət edir; zülallar isə hüceyrənin quruluş daşları və molekulyar maşınları kimi işləyir. Bu mərkəzi doqma həyatın universal dilidir.

Lakin məlumat axını bununla məhdudlaşmır. Canlılar hüceyrədaxili mürəkkəb şəbəkələrlə də məlumatı idarə edir. Məsələn, qaraciyər hüceyrəsində hansı genlərin aktiv olması hüceyrənin zülal səviyyəsinə, enerji vəziyyətinə, hətta ətraf mühitdən gələn stress siqnallarına görə müəyyən edilir. Bu, sanki bioloji proqram kimi işləyir: hansı məlumatın oxunacağına, hansının susdurulacağına hüceyrənin daxili sensorları qərar verir.

Həmçinin hüceyrələr bir-biri ilə məlumat mübadiləsi də aparır. Zədələnmiş toxumadan buraxılan kimyəvi siqnallar immun hüceyrələri həmin yerə yönəldir. Embrional inkişafda isə bir hüceyrə qrupunun hazırladığı siqnal molekulları qonşu hüceyrələrə “neyron ol” və ya “əzələ hüceyrəsi ol” göstərişi verir. Bu məlumat axını həyatın təşkilini və müxtəlif hüceyrə tiplərinin yaranmasını təmin edir.

Bitkilər də işığın istiqamətinə görə böyümək, torpaqda suyun olduğunu hiss etmək kimi proseslərdə məlumata uyğun hərəkət edir. Bu məlumat genetik əsaslı olsa da, hüceyrələr arasında göndərilən siqnallarla daşınır. Deməli, məlumat yalnız DNA ardıcıllıqlarında deyil, hüceyrədaxili şəbəkələrdə, hüceyrələrarası ünsiyyətdə və inkişaf zamanı quruluşların formalaşmasında da mövcuddur.

Son illərdə bu məlumat sistemini anlamaq və idarə etmək üçün inqilabi texnologiyalar hazırlanıb. DNA sekvenslənməsi ilə canlıların genetik kitabları oxuna bilir; CRISPR kimi gen redaktəsi vasitələri ilə həmin kitablarda sətirlər silinə və ya yenidən yazıla bilir. Sintetik biologiya ilə təbiətdə olmayan genetik sxemlər hazırlana bilir. Bütün bu texnologiyalar həyatın təkcə kimyəvi deyil, həm də məlumata əsaslanan sistem olduğunu göstərir.

Xülasə: Məlumat axını həyatın həm mövcudluğunu, həm də müxtəlifliyini davam etdirən əsas mexanizmdir. Genetik kodla başlayan bu məlumat hüceyrə tənzimlənməsi, ünsiyyət və inkişaf prosesləri boyunca emal edilir, ötürülür və şərh olunur. Həyat bu çoxtəbəqəli məlumat sisteminin mükəmməl təşkilidir.

6. Tarazlıq (Homeostaz)

Canlılar həm daxili mühitlərini, həm də yaşadıqları mühitlə münasibətlərini tarazlıq içində saxlamaq bacarığına malikdir. Bu daxili tarazlıq biologiyada homeostaz adlanır. Homeostaz orqanizmin öz şəraitini sabit nöqtədə (və ya dar aralıqda) saxlamaq üçün davamlı tənzimləmələr etməsi deməkdir. Bədən temperaturumuzun 36-37 °C ətrafında sabit qalması, qan şəkərinin müəyyən səviyyədə saxlanılması və hüceyrələrimizin pH dəyərinin dəyişməməsi homeostazın nəticələridir. Bu tarazlıq uğurla qorunarsa, həyat davam edir; pozulduqda isə xəstəliklər yaranır və ya orqanizm həyati risklərlə üzləşir.

Homeostaza gündəlik nümunə kimi bədən temperaturumuzu götürək. Sağlam insanda daxili bədən temperaturu təxminən 37 °C-dir. Xarici mühit soyuyanda üşüməyə başlayırıq; bunun ardınca titrəmə (əzələ hərəkətləri ilə istilik hasil etmə), dəridəki qan damarlarının daralması (istilik itkisini azaltma) və daha çox geyinmə kimi reaksiyalarla istilik itkisini önləməyə çalışırıq. Əksinə, isti gündə bədən temperaturumuz yüksələndə tərləməyə başlayırıq; tər buxarlanarkən bədənimizi soyudur və artıq istiliyi uzaqlaşdırırıq. Bütün bunlar beynimizdə hipotalamus adlanan mərkəzin termostat kimi işləməsi sayəsində baş verir. Eynilə, qan şəkəri yüksələndə mədəaltı vəzimiz insulin hormonu ifraz edir; insulin hüceyrələrə “qanı təmizləyin, şəkəri içəri alın” göstərişi verir. Qan şəkəri düşəndə bu dəfə qlükaqon hormonu işə düşür; qaraciyər və əzələlərə “ehtiyat anbarlarını parçalayın, qana şəkər verin” deyərək səviyyəni yüksəldir. Beləliklə, qan şəkərimiz çox yüksək və ya aşağı olmadan ideal aralıqda qalır.

Homeostaz yalnız temperatur və ya şəkərlə məhdudlaşmır, demək olar bütün bioloji parametrlərə aiddir: arterial təzyiq, bədəndə su və duz tarazlığı, toxumaların oksigen səviyyəsi, hətta hüceyrədə hazırlanan zülal miqdarı da homeostatik mexanizmlərlə tənzimlənir. Hüceyrələr əks əlaqə (feedback) sistemləri sayəsində maddə çox artanda onun istehsalını azaldır, azalanda isə artırır. Məsələn, qanda oksigen düşəndə beynimiz nəfəsalma tezliyini artıraraq daha çox oksigen qəbul etdirir; oksigen çox olduqda tənəffüsü yavaşıdır. Bu dəqiq tənzimləmə sistemləri olmasaydı, mühitdəki dəyişikliklərə baxmayaraq bədənimiz sabit işləyə bilməzdi.

Homeostaz canlılığın mühitə qarşı kövrək deyil, çevik və davamlı olmasını təmin edən xüsusiyyətdir. Səhra siçanı su tapmadığı mühitdə böyrəklərini elə tənzimləyir ki, minimum su ilə yaşaya bilir; ağ ayı isə soyuqda bədən temperaturunu azaltmadan qalın piy qatı və kiçik səth sahəli bədən quruluşu ilə istilik itkisini önləyir. İnsan bədəni də tərləmə, üşümə, susama və aclıq hissləri ilə bizi tarazlıqda saxlamaq üçün siqnallar göndərir. Beləliklə, tarazlıq (homeostaz) həyatın davamı üçün əvəzolunmazdır. Daxili tarazlıq olmadan xarici dünyanın dəyişən şəraitinə baxmayaraq canlı qalmaq mümkün olmazdı.

7. Qarşılıqlı Asılılıq (Ekosistem və Simbioz)

Heç bir canlı təkbaşına, tam təcrid olunmuş şəkildə mövcud ola bilməz. Qarşılıqlı asılılıq, həyat şəbəkəsinin toxumasıdır. Təbiətdə bütün orqanizmlər digər orqanizmlərlə birbaşa və ya dolayı qarşılıqlı təsirdədir. Bu təsirlər qidalanma, qorunma, çoxalma və ya yaşayış yeri təmin etmə kimi çox müxtəlif formalarda ola bilər. Məsələn, meşədə ağaclar göbələklərin kökləri sardığı nazik liflər (mikorizalar) vasitəsilə bir-biri ilə qida və məlumat paylaşır; ağacın suya ehtiyacı olanda qonşusundan “borc ala” bilər, yaxud zərərli həşərat hücumuna məruz qalan ağac kimyəvi siqnal göndərib yaxınlarını xəbərdar edə bilər. Bu qarşılıqlı təsirlər bütün ekosistemi əhatə edən həmrəylik şəbəkəsinə bənzəyir.

Ən aydın asılılıq nümunələrindən biri tozlanma (polinasiya) münasibətləridir. Yer üzündə çiçəkli bitkilərin təxminən üçdə ikisi heyvan tozlandırıcılardan asılıdır; dünyada qida məhsullarının da təxminən 35%-i (hər üç tikəmizdən biri!) arılar, kəpənəklər, quşlar və yarasalar kimi heyvanların tozlandırma xidmətindən asılıdır. Arılar nektar toplayarkən fərqinə varmadan çiçəklərin çoxalma hüceyrələrini daşıyır və bitkilər meyvə, toxum verə bilir. Biz də meyvələri yeyərək bu dövrün nemətlərindən faydalanırıq. Tozlandırıcılar yox olsa, bir çox bitki çoxala bilməz və kənd təsərrüfatı istehsalı ciddi zərbə alar; nəticədə bəşəriyyət də birbaşa təsirlənər. Bu, canlıların zəncirvari qarşılıqlı asılılığının diqqətəlayiq nümunəsidir.

Üstəlik, hər canlının bədəni də bir ekosistemdir. Məsələn, insan bağırsağında yaşayan trilyonlarla bakteriya, göbələk və digər mikroorqanizmdən ibarət mikrobiom, həzmimizə kömək edir, immun sistemimizi öyrədir və hətta davranışlarımıza təsir edə bilər. Bədənimizdəki hüceyrələrin sayı qədər bakteriya hüceyrəsi də var – yəni say baxımından yarı insan, yarı bakteriya olduğumuzu deyə bilərik! Bu mikroblar olmasa, bir çox qidanı həzm edə, bəzi vitaminləri hazırlaya bilməz və xəstəliklərə daha həssas olardıq. Onlar bizdən asılıdır (qida veririk), biz də onlardan asılıyıq (həzm və sağlamlıq dəstəyi verirlər) – qarşılıqlı fayda münasibətindəyik.

Təbiətdə simbioz adlanan yaxın birgəyaşayış formaları da geniş yayılıb. Məsələn, şibyə adlandırdığımız quruluşlar göbələk və yosunun birləşməsindən yaranır; göbələk su və mineral verir, yosun fotosintez edib qida hazırlayır və birlikdə hətta sərt qayalar üzərində yaşaya bilirlər. Eynilə, sualtı mərcan rifləri mərcan polipləri ilə birhüceyrəli yosunların ortaqlığı ilə mövcud olur; yosunlar mərcana qida verir, mərcan isə onlara sığınacaq təmin edir. Yırtıcı-ov münasibətləri, parazit-sahib münasibətləri və ya rəqabət münasibətləri də canlıların populyasiyalarını və təkamülünü formalaşdırır. Bir növün həddən artıq çoxalmasının qarşısı digər növlərin onu məhdudlaşdırması ilə alınır; ekosistemdə tarazlıq belə qorunur (məsələn, dovşanların çoxalmasını canavarlar, canavarların sayını isə ov tapmaq məhdudiyyəti nəzarətdə saxlayır).

Yuxarıdakı şəkil, mikroorqanizmlərin (bakteriya, virus, göbələk) insanlar, heyvanlar, bitkilər, torpaq, su və hava arasında necə dövr edərək yayıldığını göstərir. İnsanlar bu ekosistemlə qarşılıqlı təsirdədir; mikroblar mühitdən insana, insandan mühitə daşına bilər. Bu dövran infeksiyaların yayılmasını, ətraf mühitdən yoluxma yollarını və ekoloji sağlamlığın insan sağlamlığı ilə nə qədər sıx bağlı olduğunu vurğulayır.

Nəticədə, qarşılıqlı asılılıq, həyatın böyük şəbəkəsində hər canlının digərinə dolayı və ya birbaşa bağlı olduğunu ifadə edir. Bu bağlılıq şəbəkəsini anlamaq ekosistemləri qorumaq üçün də vacibdir. Zəncirin halqaları kimi, bir növ yox olarsa, onunla qarşılıqlı əlaqədə olan bir çox növ də təsirlənir. İnsan fəaliyyəti səbəbindən bir bölgədə arılar azalarsa, təkcə bal istehsalı deyil, meyvə-tərəvəz məhsuldarlığı da düşər; meşədə iri yırtıcılar tükənərsə, otyeyən heyvanlar nəzarətdən çıxaraq bitki örtüyünü məhv edə bilər. Bu nümunələr canlıların bir-birindən asılı tarazlıq içində mövcud olduğunu və əslində heç bir canlının “təkbaşına ada” olmadığını göstərir.

Bu yeddi xüsusiyyət həyatın mürəkkəbliyini və möhtəşəm tarazlığını anlamağımıza kömək edir. Hüceyrələrdən genlərə, təkamüldən kimyaya, məlumat axınından daxili tarazlığa və ekoloji münasibətlərə uzanan bu xüsusiyyətlər həyatın nə qədər dəyərli və incə qurulduğunu bir daha xatırladır. Həyat, tək tərifə sığmayacaq qədər zəngin hadisədir; lakin bu əsas prinsiplər bütün canlıların paylaşdığı ortaq “həyat imzasını” üzə çıxarır. Elm inkişaf etdikcə həyatın tərifinə bəlkə yeni tərəflər əlavə olunacaq, məsələn, viruslar kimi sərhəddəki hallar daha yaxşı anlaşılacaq və ya süni həyat formaları hazırlanacaq. Lakin mahiyyət etibarilə burada sadaladığımız yeddi əsas xüsusiyyət həyatı cansız proseslərdən ayıran əsas meyarlar olaraq qalacaq. Bu prinsipləri anlamaq yalnız biologiyaya marağımızı təmin etmir; özümüzü, təbiəti və oradakı bütün canlıları qorumaq, onlarla uyğunluq içində yaşamaq üçün də bizə yol göstərir.