Çılpaq gözün sərhədi və şüşədəki kainat: Mikroskopun doğuşu
Bu məqalədə
59. gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Bədənin içini açmışdıq, amma xərçəngi hələ də görə bilmirdik. Ta ki qum və od görünməyəni işıqlandıran o sehrli linzaya çevrilənədək.
Xərçəng tarixi 17. əsrə qədər çılpaq gözün məhdudiyyətləri içində qalmışdı. Cərrahlar şişi görür, kəsib çıxarırdılar, lakin onun “nədən” ibarət olduğunu və niyə geri qayıtdığını heç cür anlaya bilmirdilər. Bəşəriyyət kainatın sirrini açmaq istəyərkən gözlərinin yetmədiyi bir divara dirənmişdi. Mikroskopun doğuşu xərçəngi bədəndə dövr edən xəyali mayedən (qara öd) toxumalardakı hüceyrə üsyanına çevirən prosesi başlatdı. Bu təhlil dəqiq onkologiyanın əsas şərti olan “yaxından baxmaq” bacarığının eynəkçi dükanından tibb laboratoriyasına uzanan hekayəsini danışır.
Vesalius meyitləri yarmış, Benivieni autopsiyalar zamanı xərçəngi əlləri ilə tutmuşdu. Lakin 17. əsrin həmin tutqun əməliyyat otaqlarında cərrahlar böyük çarəsizlik içində idilər. Şişi kəsib çıxarırdılar, amma onun niyə “daş kimi bərk” olduğunu, ətrafdakı sağlam toxumalardan necə qidalandığını görə bilmirdilər. Bu divarı dağıdacaq şey neştər deyil, qum, od və ustanın nəfəsi ilə formalaşan bir şüşə parçası olacaqdı.
Niderlandda bir təsadüf və Galileonun “kiçik gözü”
Hekayəmiz 1590-cı illərdə Niderlandın Middelburq şəhərində başlayır. Hans və Zacharias Janssen adlı ata-oğul eynək ustaları borunun iki ucuna linzalar yerləşdirərək tarixin ilk “mürəkkəb” böyüdücüsünü icad etdilər. O illərdə hamı bu şüşə boruları səmaya çevirib ulduzları axtarırdı.
1624-cü ildə Galileo Galilei teleskop linzalarını “çox yaxındakı kiçik şeyləri görmək” üçün yenidən tənzimlədi. Bu, mikroaləmə baxışın ilk addımı idi.
1625-ci ildə Johannes Faber yunan dilindəki mikrós (kiçik) və skopein (görmək) sözlərini birləşdirərək bu əfsanəvi adı dünyaya tanıtdı.
Gecə saat ikiyə qədər oxunan kitab: “Hüceyrə” adını verən şəxs
Mikroskop oyuncaq olmaqdan çıxıb elmin ən təhlükəli silahına çevriləndə səhnəyə ingilis dahisi Robert Hooke (1635-1703) çıxdı. Onun 1665-ci ildə nəşr etdirdiyi Micrographia adlı kitabı sözün əsl mənasında dünyanı sarsıtdı.
Hüceyrə (Cell) anlayışının doğuşu
Hooke butulkanın mantar tıxacından götürdüyü çox nazik kəsiyi mikroskop altına qoyanda yan-yana düzülmüş balaca otaqcıqlar gördü. Bu otaqcıqlar ona monastırlarda rahiblərin yaşadığı kiçik otaqları (cellula) xatırlatmışdı. Tarixdə ilk dəfə həyatın əsas quruluş vahidinə həmin adı verdi: Hüceyrə (Cell). Onkologiya tarixi üçün bu, düşmənin əsl “qərargahı”na ad verilməsi idi.
Parça tacirinin gizli linzaları və “Animalcules”
Niderlandın Delft şəhərində parça taciri olan Antonie van Leeuwenhoeközünün yonduğu latun linzalarla su damlalarında üzən minlərlə canlını — “animalcules” (kiçik heyvancıqlar) kəşf etdi. Qandakı qırmızı qan hüceyrələrini və bakteriyaları ilk dəfə o gördü. Həyatın gözə görünməyən, lakin dayanmadan qaynayan bir okean olduğunu sübut etdi.
Xərçəngin döyüş meydanı yenidən cızılır: Marcello Malpighi
Bu mikroskopik inqilabın onkologiyaya toxunduğu yer İtaliya oldu. Marcello Malpighi həmin sehrli şüşələri birbaşa insan orqanlarına və limfa düyünlərinə yönəltdi. Malpighi mikroskopdan baxanda 1500 illik “orqanlar süngərdir” doqmasını dağıtdı və müasir Histologiyanın(toxuma elminin) əsaslarını qoydu.
Sabah (60. gün) rahibələrin niyə daha tez-tez süd vəzi xərçənginə tutulduğunu fərq edən və tibb tarixinin ilk böyük xərçəng “statistikasını” hazırlayan Bernardino Ramazzini ilə səyahətimizə davam edəcəyik.
Görmək bərpanın ilk addımıdır
Mikroskopun icadı onkologiya tarixində ən böyük “dəqiqlik” inqilabıdır. Görünməyəni görünən etmək yalnız maraq deyil, şəfa axtarışının ən dürüst yoludur. Bu gün səhiyyə informatikasında istifadə etdiyimiz süni intellekt alqoritmləri və yüksək ayırdetməli rəqəmsal patologiya sistemləri əslində Hooke-un həmin monastır otaqlarına (hüceyrələrə) baxdığı ilk həyəcanın texnoloji davamıdır.
Bioloji bərpa fəlsəfəsi hüceyrənin səsini, ritmini və harada səhv etdiyini anlamaqla başlayır. Robert Hooke şüşəni yonmasaydı, biz bu gün genetik orkestrdən danışa bilməzdik. Şəfa təbiətin ən kiçik və ən gizli detalındakı qüsursuz tarazlığı görüb onu elmlə yenidən qura bilməkdir.
Tarixi mənbələr və əlavə oxu
- 1. Hooke R. Micrographia: Physiological Descriptions of Minute Bodies. London: Royal Society, 1665.
- 2. Adelmann HB. Marcello Malpighi and the Evolution of Embryology. Cornell University Press, 1966.
- 3. Gest H. "The discovery of microorganisms by Robert Hooke and Antoni van Leeuwenhoek." Notes and Records of the Royal Society, 2004.
- 4. Faber J. Accademia dei Lincei yazışmaları: Mikroskopun adlandırılması. (1625).
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.