Doğuşdan əvvəl cfDNA analizi ilə anada xərçəngin erkən aşkarlanması: Tibbdə yeni dövr

Doğuşdan əvvəl genetik skrininq hamilə şəxslər üçün həm dölün, həm də ananın sağlamlığı barədə həlledici məlumat verən mühüm texnologiyadır. Hüceyrəsiz DNA (cfDNA) analizi dölün xromosom anomaliyalarını aşkar etmək üçün istifadə olunan yüksək həssaslıqlı üsuldur və invaziv müdaxilələrə ehtiyacı 50-70% azaldıb. Lakin bu texnologiyanın klinik istifadəsində gözlənilməz başqa fayda da aşkar edilib: cfDNA analizində müəyyənləşdirilən bəzi genom anomaliyaları anada gizli xərçəngin göstəricisi ola bilər.

4 dekabr 2024-cü ildə NEJM jurnalında dərc olunmuş bu tədqiqat cfDNA analizinin analarda xərçəngi aşkar etmək potensialını sistemli araşdıran ilk genişmiqyaslı işlərdən biridir. Tədqiqatın əsas məqsədi cfDNA analizində aşkarlanan xromosom anomaliyalarını bədxassəli və xoşxassəli vəziyyətlərlə əlaqələndirməyə imkan verən biomarkerləri müəyyən etmək və bu şəxslər üçün standart skrininq protokolu təklif etməkdir.

Anormal və ya nəticəsi bildirilməyən NIPT testləri ilə başlayan proses

Bu tədqiqat ABŞ Milli Sağlamlıq İnstitutlarının (NIH) apardığı IDENTIFY layihəsinin bir hissəsidir. Araşdırmada Şimali Amerikadakı 12 laboratoriyadan alınmış cfDNA analiz hesabatları nəzərdən keçirilib.

Tədqiqata daxil edilən şəxslər aşağıdakı meyarlara görə seçilib:

• Tədqiqata daxil edilən şəxslər qeyri-invaziv prenatal test (NIPT) nəticəsində anormal və ya hesabatlandırıla bilməyən cfDNA analiz nəticələri olan şəxslər arasından seçilib.
• Bu vəziyyət adətən dölün aneuploidliyinin qiymətləndirilə bilmədiyi və ya nəticələrin yaşaya bilən döllə uyğun gəlmədiyi halları əhatə edir.
• Hamilə və ya doğuşdan sonrakı iki il ərzində olan şəxslər.
• Xərçəng diaqnozu qoyulmamış şəxslər.

NIPT (qeyri-invaziv prenatal test) ana qanındakı hüceyrəsiz DNA-nı (cfDNA) təhlil edərək döldə Down sindromu (trisomiya 21), Edwards sindromu (trisomiya 18) və Patau sindromu (trisomiya 13) kimi xromosom anomaliyalarını aşkarlayan qeyri-invaziv genetik skrininq testidir. Bu test adətən hamiləliyin 10-cu həftəsindən tətbiq oluna bilər və amniosentez kimi invaziv üsullara ehtiyacı azaldır.

Standart xərçəng skrininqi protokolu

İştirakçılarda xərçəngi aşkar etmək üçün aşağıdakı üsullardan istifadə olunub:

1. Bütün bədənin sürətli MRG müayinəsi: Hamiləlikdə təhlükəsiz olduğu bilinən kontrastsız görüntüləməyə üstünlük verilib. Hamilə olmayan şəxslərdə kontrastlı MRG istifadə olunub.
2. Laboratoriya testləri: Tam qan analizi, metabolik panel və şiş markerləri (CA-125, CEA, CA 19-9 kimi).
3. cfDNA analizi: Genom üzrə DNA analizi standart protokolla aparılıb.
4. Fiziki müayinə: İştirakçıların tibbi və ailə anamnezi araşdırılıb, onkoloji simptomlar qiymətləndirilib.
5. Genişləndirilmiş genetik məsləhət: Bütün iştirakçılara genetik məsləhət verilib.

Tədqiqatın birincili məqsədi skrininq protokolu ilə xərçəng diaqnozunu təsdiqləmək olub. İkincili təhlillərdə cfDNA analizində müşahidə olunan genom nümunələrinin bədxassəli xəstəlik riskini müəyyənləşdirməkdə rolu qiymətləndirilib.

cfDNA analizi necə aparılıb?

cfDNA analizi ananın periferik qanından aparılıb, amniondan deyil. Bu, doğuşdan əvvəl skrininqdə geniş istifadə olunan üsuldur və qeyri-invaziv olduğuna görə üstün tutulur.

Təhlil prosesində bu addımlar izlənib:

1. Qan nümunəsinin toplanması: Ananın periferik qan nümunəsi Streck boruları kimi hüceyrəsiz DNA-nın sabitliyini qoruyan xüsusi borulara toplanıb.
2. Plazmanın ayrılması: Toplanmış qan nümunəsi plazmanın ayrılması üçün sentrifuqadan keçirilib. cfDNA bu plazma hissəsində olur.
3. Hüceyrəsiz DNA-nın təcrid edilməsi: Plazmadan cfDNA çıxarılıb. cfDNA-nın 90%-i anaya (adətən qanyaradıcı sistemdən), 10%-i isə dölə (plasenta vasitəsilə) aiddir.
4. Kitabxananın hazırlanması və sekvensləmə: Təcrid edilmiş cfDNA genom üzrə platformada kütləvi paralel sekvensləmə üsulları ilə təhlil olunub. Bu üsul xromosom artımı və ya itkisi kimi anomaliyaları müəyyənləşdirmək üçün bioinformatik alqoritmlərdən istifadə edir.

Bu qeyri-invaziv üsul həm dölün sağlamlığı (məsələn, aneuploidiya skrininqi), həm də ananın sağlamlığı (məsələn, gizli xərçənglərin aşkarlanması) barədə məlumat verməyə uyğundur. Həmçinin amniosentez kimi invaziv üsullarla müqayisədə aşağı riskli olması xüsusən hamilə şəxslər üçün böyük üstünlük yaradır.

Nəticələr: Gözlənilməz həqiqətlər

Xərçəng diaqnozlarına ümumi baxış

• 107 iştirakçının 48,6%-ində (52 nəfər) xərçəng aşkarlanıb.
• Ən geniş yayılmış diaqnozlar bunlardır:
  • Limfoma (59,6%): 20-si Hodgkin, 11-i qeyri-Hodgkin limfoması.
  • Kolorektal xərçəng (17,3%): İştirakçıların əksəriyyətində irəliləmiş mərhələdə aşkarlanıb.
  • Süd vəzi xərçəngi (7,7%): Diaqnoz qoyulmuş 4 şəxsdən biri erkən mərhələdə aşkarlanıb.
  • Nadir xərçənglər: Mədəaltı vəzi xərçəngi, adrenokortikal karsinoma, Ewing sarkoması, böyrək xərçəngi kimi nadir hallar aşkarlanıb.

İştirakçıların 55,8%-i (29 nəfər) simptomsuz olub, 25%-i (13 nəfər) isə əlamətlərini hamiləliklə əlaqələndirib (məsələn, epiqastrik ağrının reflüks kimi qiymətləndirilməsi). Qalan 19,2%-də klinik əlamətlər nəzərdən qaçıb.

QEYD: Bu tədqiqatda xərçəng tezliyinin belə yüksək (48,6%) olmasının səbəbi iştirakçıların ümumi əhalidən təsadüfi seçilməməsidir. Tədqiqatın xüsusi dizaynı xərçəng şübhəsi olan konkret qrupu hədəfləyib. Bu tədqiqat ümumi əhalidə xərçəngin yayılmasını deyil, cfDNA analizində anomaliya aşkarlanmış şəxslərdə xərçəng tezliyini qiymətləndirməyi hədəfləyir.

cfDNA analizində genom nümunələri

cfDNA analizində müşahidə olunan nümunələr bədxassəli və xoşxassəli vəziyyətləri fərqləndirməkdə həlledici rol oynayıb. Aşağıdakı şəkildə araşdırma zamanı müəyyənləşdirilən altı əsas genom nümunəsi göstərilir:

Qrafiklərin izahı:

1. Normal (şəkil A): Euploid döllə uyğun nümunə.
2. Xromosom artımları və itkiləri (şəkil B): Xərçəng diaqnozu qoyulmuş şəxslərin 95,9%-ində müşahidə olunub.
3. Xromosom artımları (şəkil C): Adətən xoşxassəli vəziyyətlərə işarə edir (məsələn, plasenta ilə məhdud mozaiklik).
4. Xromosom itkiləri (şəkil D): Mioması olan şəxslərdə aşkarlanıb.
5. Anaya məxsus nüsxə sayı variantları (şəkil E): Klonal hematopoezlə əlaqəlidir.
6. Sərhəddə anormal (şəkil F): Aydın olmayan, lakin potensial bədxassəli xəstəlik riski daşıyan nümunələr.

MRG ilə xərçəngin aşkarlanması

MRG cfDNA analizində anormal nəticə alan şəxslərin qiymətləndirilməsində ən effektiv üsullardan biri kimi önə çıxıb:

• Həssaslıq: 98,0%
• Spesifiklik: 88,5%

Aşağıdakı şəkildə müxtəlif xərçəng növlərinin və xoşxassəli vəziyyətlərin MRG müayinələrindəki səciyyəvi əlamətləri göstərilir:

İzah:

1. Limfoma (panel 1): Mediastinal adenopatiya və ağciyər düyünləri müşahidə olunub.
2. Süd vəzi xərçəngi (panel 2): Süd vəzində kütlə və qoltuqaltı limfa düyünlərinin böyüməsi aşkarlanıb.
3. Adrenokortikal karsinoma (panel 3): Böyrəküstü vəz kütləsi və retroperitoneal adenopatiyalar aşkarlanıb.
4. Mioma (panel 4): Nəhəng uşaqlıq mioması və uşaqlıqdaxili döl görüntülənib.

Müzakirə: Klinik idarəetməyə yeni baxış

Xərçəngin aşkarlanması və idarə edilməsi

Tədqiqat cfDNA analizində anormal nəticə alan şəxslərdə sürətli və əhatəli xərçəng skrininqinin həyati əhəmiyyətini göstərib. Xüsusən çoxsaylı xromosom artımları və itkilərinin olması yüksək bədxassəli xəstəlik riski ilə əlaqələndirilib.

Cədvələ əlavə izahlar:

1. Həqiqi müsbət: Xərçəng diaqnozu qoyulmuş iştirakçılarda radioloji və ya laboratoriya nəticələrinin xərçəng ehtimalını göstərməsi.
2. Yanlış müsbət: Xərçəng diaqnozu qoyulmamış iştirakçılarda xərçəng ehtimalı göstərən, lakin yanlış olan radioloji və ya laboratoriya nəticələri.
3. Bütün bədənin MRG-si: 6 iştirakçıda tamamlana bilməyib. 3 xərçəng xəstəsində hədəflənmiş görüntüləmə aparılıb. Xərçəng diaqnozu qoyulmamış 3 iştirakçı (birində dölə aid əlamət, birində plasentaya aid əlamət və birində yanlış müsbət cfDNA nəticəsi) MRG-ni tamamlaya bilməyib.
4. Serum şiş markerləri: CA-125, CA 15-3, CA 27.29, CA 19-9 və karsinoembrional antigen (CEA) ölçülüb. Şiş markerlərindən hər hansı birinin normal istinad aralığını aşması "bədxassəli xəstəlik şübhəsi" kimi qiymətləndirilib. İki xərçəng xəstəsində və xərçəngi olmayan iki iştirakçıda şiş markerləri təhlil olunmayıb.
5. CEA, CA 19-9 və CA 15-3: Hamiləlik zamanı bu şiş markerlərinin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmədiyi bilindiyi üçün ayrıca qiymətləndirilib. Bu markerlər iki xərçəng xəstəsində və xərçəngi olmayan iki iştirakçıda təhlil olunmayıb.
6. Nəcis nümunəsi: Cəmi 27 iştirakçı (onlardan birinə kolon xərçəngi diaqnozu qoyulub) nəcis nümunəsi verə bilməyib.

Lakin aşağıdakı çətinliklər diqqət çəkir:

• Yanlış müsbət nəticələr: cfDNA analizində bəzi anormal nəticələr (məsələn, yalnız monosomiyalar) xoşxassəli vəziyyətlərlə əlaqəli ola bilər.
• Gecikmiş müdaxilə: İştirakçıların əksəriyyətində cfDNA analizi ilə xərçəng skrininqi arasındakı müddət 9,6 həftə (2-114 həftə) olub.

Fərqlər və standartlaşdırma ehtiyacı

ABŞ-dakı kommersiya laboratoriyalarında istifadə olunan fərqli texnologiyalar və hesabat üsulları klinik idarəetmədə qarışıqlıq yaradır. Beynəlxalq standartların yaradılması bu problemləri həll edə bilər.

Nəticə və tövsiyələr

cfDNA analizi və bütün bədənin sürətli MRG-si doğuşdan əvvəl skrininqdə yalnız dölün deyil, ananın sağlamlığı barədə də həlledici məlumat verə bilər. Tədqiqat hamilə şəxslərdə gizli xərçənglərin erkən diaqnozunda bu üsulların əhəmiyyətini vurğulayır. Tövsiyələr:

1. Sürətli müdaxilə protokolları: cfDNA analizində anormal nəticə alan şəxslər üçün sürətli və standart skrininq protokolu hazırlanmalıdır.
2. Maarifləndirmə və fərqindəlik: Səhiyyə işçilərinin cfDNA analizinin potensial nəticələrinə dair məlumatlılığı artırılmalıdır.
3. Texnologiyanın təkmilləşdirilməsi: cfDNA analizində istifadə olunan bioinformatik alqoritmlər bədxassəli xəstəliyə xas nümunələri daha həssas aşkar edəcək şəkildə optimallaşdırılmalıdır.

Bu tədqiqat genetik texnologiyaların səhiyyə xidmətlərində necə inqilab yarada biləcəyinə dair güclü nümunədir. Daha geniş populyasiyalarda aparılacaq gələcək araşdırmalar bu nəticələrin ümumi keçərliliyini artıra və klinik praktikaya daxil edilməsini asanlaşdıra bilər.