Ən çox görülən 7 idman zədəsi və qorunma yolları

Daha sağlam və gümrah həyatın açarlarından biri də idmandır, lakin sağlamlıq üçün etdiyimiz idman şüursuz olarsa, sağlamlığımızı itirə bilərik. Uğurlu idmançı olmaq və idman həyatında ən yüksək performansa çatmaq üçün zədələrdən mümkün qədər qorunmalıyıq. Buna görə zədələrin nə olduğunu, necə yarandığını və qorunma üsullarını yaxşı bilməliyik.
İdman zədələri barədə ən çox eşitdiyimiz iki söz yəqin ki, burxulma və dartılmadır.
- Burxulma: Orqanizmimizdə sümükləri bir-birinə bağlayan, liqament dediyimiz lifli strukturlar vardır. Bu strukturlar oynaqların möhkəmliyini təmin edən elementlərdən biridir və hərəkət imkanını məhdudlaşdırır. Oynağın hərəkət həddi aşıldıqda və ya tərs hərəkət nəticəsində bu bağlar həddindən artıq dartılır, hətta qopa bilər. Burxulma isə bağların və ətrafındakı birləşdirici toxumanın zədələnməsi nəticəsində ağrı, şişkinlik və göyərmənin yaranmasıdır.
- Dartılma (çəkilmə): Əzələ liflərinin və ya vətərlərin (əzələləri sümüklərə bağlayan strukturların) həddindən artıq dartılması nəticəsində yaranan ağrı və şişkinlikdir. Gündəlik həyatda əzələ çəkilməsi kimi də tanınır.
Burxulma və dartılma ilə bağlı zədələr adətən yüngül zədələrdir. Sağala bilərlər, lakin əzələ lifi, vətər və ya bağ qoparsa cərrahi müdaxilə lazımdır və sağalma vaxt aparır.
İdman həyatında tez-tez rast gəlinən zədələrə nəzər salsaq;
- Ayaq biləyinin burxulması: Ayağın içəriyə həddindən artıq dönməsi nəticəsində ayaq biləyindəki bağların çox dartılması və ya yırtılması ilə yaranır. İki növü vardır; yuxarı ayaq biləyi burxulması baldırdakı tibia və fibula sümüklərini birləşdirən bağların zədələnməsi nəticəsində yaranır, digərindən daha az görülür və daha çətin sağalır. Fərqi biləkdə həssaslığın daha çox olmasıdır. Aşağı ayaq biləyi burxulması ayaq və pəncə sümüklərini birləşdirən bağların zədələnməsi nəticəsində yaranır, tez-tez rast gəlinən növdür və daha asan sağalır.
- Qasıq dartılması: Ayağın daxili hissəsini təşkil edən əzələlərin həddindən artıq istifadəsi və gərginliyi nəticəsində yaranır. Adətən ağır düşərgə dövrlərindən sonra və ya fəaliyyətdən əvvəl kifayət qədər isinmədikdə görülür. Buz müalicəsi və istirahətlə sağalır, lakin dərhal tam fəaliyyətə qayıtmaq sonralar daha böyük problemlər yarada bilər.
- Arxa bud əzələsinin dartılması: Budun arxa nahiyəsindəki üç əzələnin (hamstring əzələlərinin) gərginləşməsi nəticəsində yaranır. Bu zədə adətən qəfil start, sıçrayış və sürətli hərəkət tələb edən fəaliyyətlərdə ortaya çıxır. Bu əzələlər yerimək, qaçmaq və tullanmaq kimi gündəlik hərəkətlərdə rol oynadığından zədə ağırdırsa, yavaş sağala bilər.
- Baldır ağrıları: Adətən alışmadığımız yorucu məşq proqramından və ya yorucu fəaliyyətdən sonra yaranır. Çox ciddi narahatlıq deyil, istirahət, buz müalicəsi və ağrıkəsicilərlə keçir. Stress sınıqları da bu ağrını yarada bilər; buna görə kifayət qədər istirahət və ağrıkəsicidən sonra keçmirsə, həkimə müraciət edilməlidir.
- Diz zədələri: Anterior və posterior cruciate ligamentlər çarpaz bağlar kimi tanıdığımız bağlardır. Bu bağlar bud sümüyünü (femur) baldır sümüyünə (tibia, qamış sümüyü) bağlayır. Diz oynağını təşkil edən sümüklərin bir-birindən müstəqil hərəkət etməsinin qarşısını alır və oynağın sabitliyini təmin edir. Bu bağlar çox vaxt ayaq yerdə sabit ikən bədənin diz mərkəz olmaqla dönməsi və ya dizə yandan birbaşa zərbələr nəticəsində zədələnə bilər. Qopduqda dizdə sümük sınmasına bənzər səslə birlikdə ağrı və şişkinlik yaranır. Müalicə cərrahi əməliyyat tələb edir. Əməliyyatdan sonra yenidən qayıdış təxminən 6 ay çəkə bilər; bununla yanaşı fizioterapiya və gücləndirmə məşqləri unudulmamalıdır. Qayıtmağa tələsmək, fizioterapiya və gücləndirmə məşqlərini aksatmaq nəticəsində təkrarlanma riski yüksəkdir.
- Patellofemoral sindrom: Diz oynağının həddindən artıq istifadəsi və ya xarici zərbə nəticəsində diz qapağı altındakı birləşdirici toxumanın zədələnməsi ilə yaranır. Adətən həddindən artıq fəal gənclərdə və idmançılarda görülür. Müalicə üçün müntəzəm yüngül məşqlər edilməli (velosiped sürmək, yumşaq altlıqlı ayaqqabı ilə qaçmaq), diz oynaqlarını həddindən artıq yükləməkdən çəkinilməlidir.
- Tennisçi dirsəyi: Əli və əl biləyini gərginləşdirən davamlı istifadə nəticəsində yaranır. Əzələlərin dirsək oynağı ilə çox sürtünməsi nəticəsində vətər və ya əzələdə aşınma olur, bu da ağrı yaradır. Müalicədə buz qoymaq, lazımsız ağır hərəkətlərdən çəkinmək və sadə dirsək məşqləri tövsiyə edilir.
İdman həyatında burxulma və dartılma kimi sadə zədələr demək olar ki, qaçılmazdır. Bu zədələri yaşadıqda bir neçə məqama diqqət etməklə daha qısa müddətdə sağala bilərik:
- Zədə tam sağalmadan fəaliyyətdən çəkinmək lazımdır.
- Buz müalicəsi tətbiq edilməlidir. Şişən və ağrı verən zədələrdə ən asan və effektiv üsuldur. İki saatdan bir 20 dəqiqə tətbiqi tövsiyə olunur. Buz müalicəsi iltihabı yüngülləşdirərək şişkinlik və qızartı kimi iltihab təsirlərindən qoruyur.
- Zədənin irəliləməməsi üçün zədələnmiş nahiyə qorunmalıdır. (sarğı və ya yastıqla dəstəklənməli, qoltuqağacı kimi qoruyucu vasitə istifadə edilməlidir)
- Elastik sarğı ilə sıxmaq və ürək səviyyəsindən yuxarı saxlamaq da şişkinliyin azalmasına kömək edir.
Uzun müddət keçməyən şişkinlik, ağrı, göyərmə və gözlə görünən əyrilik olduqda mütləq həkimə müraciət edilməlidir.
Yüngül zədələri dediyimiz kimi öz imkanlarımızla sağalda bilərik, hətta bəzi məqamlara diqqət etməklə zədələnmə riskini minimuma endirə bilərik:
- Tarazlıq lövhəsi məşqləri və eksentrik güc məşqləri edilməlidir. Tarazlıq lövhəsi məşqləri qəfil hallarda tarazlığımızı qorumağa kömək edir. Eksentrik güc məşqləri isə əzələ ətrafındakı birləşdirici toxumanı möhkəmləndirir, əzələlərin elastikliyini və gücünü artırır.
- Məşq proqramımız fiziki hazırlığımıza uyğun olmalı, proqram yükü qəfil deyil, tədricən, yavaş-yavaş artırılmalıdır. Bədənimizə lazım olandan artıq yük vermək zədənin mühüm səbəblərindəndir.
- Fəaliyyət və ya məşqdən əvvəl və sonra mütləq isinmə və soyuma hərəkətləri edilməlidir. İsinmə nəticəsində əzələlərə qan axını artır, əzələ sərtliyi azalır və fəaliyyətə hazırlaşırıq. İsinmə hərəkətləri yalnız zədə baxımından deyil, maksimum performans üçün də vacibdir.
- Qidalanma və yuxu rejiminə diqqət edilməlidir.
- İdmançının yaşına və fiziki vəziyyətinə uyğun fəaliyyətlər seçilməlidir.
- Yeniyetmə idmançılar üçün inkişaflarına uyğun, böyüməni dəstəkləyən idman növləri seçilməli, uyğun məşq proqramı hazırlanmalıdır.
- Zədədən sonra yenidən yükləmə yüngüldən başlayaraq tədricən aparılmalıdır. Qəfil ağır yükləmə yenidən zədələnmə riskini artırır.
- Mövsümün əvvəlində yükləməyə yüngül intensivlikli məşqlərlə başlanmalı, məşqin intensivliyi tədricən artırılmalıdır. İdmançının əvvəlki zədələri nəzərə alınaraq onları təkrarlada biləcək məşq yükündən çəkinmək lazımdır.
Mənbələr
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.





Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.