Kolorektal xərçəngdə 40 yaş skrininqi: ölüm riskini 40 faiz azaldır

Gənc yaşlarda artan kolon xərçəngi halları və yeni zərurət

Kolorektal xərçəng (KRK) dünyada ən çox rast gəlinən üçüncü xərçəng növüdür və xərçənglə bağlı ölümlər arasında ikinci yeri tutur. Lakin bu statistikanın arxasında son illərdə tibb ictimaiyyətini və ictimai səhiyyə orqanlarını həyəcanlandıran daha dərin həqiqət var: KRK artıq yalnız yaşlılıq xəstəliyi olmaqdan çıxır. Hətta 40 yaşların əvvəlində olan şəxslərdə də bu xərçəng növü getdikcə daha çox aşkarlanır. Xüsusilə 10-14 yaşlı uşaqlarda belə son 20 ildə 500% artım bildirilməsi erkən yaşlarda başlayan bu səssiz epidemiyanın ciddiliyini göstərir.

Ənənəvi təlimatlar kolorektal xərçəng skrininqini adətən 50 yaşdan, son dövrlərdə isə 45 yaşdan etibarən tövsiyə edirdi. Lakin son on ildə 40-49 yaş aralığında KRK rastgəlmə tezliyində illik təxminən 3% artım müşahidəsi bu həddin artıq kifayət qədər qoruyucu olmadığını göstərir. Üstəlik, gənc yaşda diaqnoz alan şəxslərdə xəstəlik adətən daha irəliləmiş mərhələdə aşkarlanır, daha aqressiv gedir və müalicə şansı azalır. Bu, yalnız fərdi deyil, ictimai və iqtisadi baxımdan da mühüm nəticələr yaradır. Çünki bu yaş qrupu əmək qabiliyyətinin və cəmiyyətə töhfənin ən yüksək olduğu dövrdəki şəxsləri əhatə edir.

Məhz bu səbəblərlə Tayvandan gələn və 12 iyun 2025-ci ildə JAMA Oncology jurnalında 2025-ci ilin iyununda dərc olunmuş güclü kohort tədqiqatı yeni müzakirə doğurdu: kolorektal xərçəng skrininqinə 40 yaşda başlanmalıdırmı? Cavab yalnız “bəli” deyil; bunun təcili həyata keçirilməli ictimai səhiyyə müdaxiləsi olduğunu da bildirir.

🔹 Tədqiqatın əsas tapıntıları

• Tədqiqatın əhatəsi: Tayvanda 263.125 şəxs araşdırıldı.

• Erkən skrininq (40-49 yaş) qrupunda:

  • Hər il 100.000 nəfərdən təxminən 26-sında (26,1) 40–49 yaş arasında kolorektal xərçəng diaqnozu qoyulub.

  • Hər 100.000 nəfərdən 3,2-sibu yaş aralığında kolorektal xərçəng səbəbindən həyatını itirib.

  • Bu nisbətlər erkən yaşda FIT testi ilə aparılan skrininqin həm diaqnoz qoymaqda təsirli olduğunu həm də ölüm riskini azalda bildiyini göstərir.

FIT (nəcisin immunokimyəvi testi), nəcisdə gizli qanı aşkarlayan qeyri-invaziv skrininq testidir. Kolorektal xərçəngi və ya polipləri erkən aşkar etmək üçün evdə götürülən kiçik nəcis nümunəsində hemoqlobini yüksək həssaslıqla ölçür.

• Yalnız 50 yaş və yuxarı skrininq qrupunda:

  • Hər il 100.000 nəfərdən təxminən 43-ündə (42,6) yalnız 50 yaş və yuxarı şəxslərdə kolorektal xərçəng diaqnozu qoyulub.

  • Hər il 100.000 nəfərdən təxminən 7,4-übu yaş qrupunda kolorektal xərçəng səbəbindən həyatını itirib.

  • Bu məlumatlar skrininqə yalnız 50 yaşdan sonra başlamağın həm daha çox xəstəlik, həm də daha yüksək ölüm nisbəti ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Bu fərq FIT testinə 40 yaş kimi nisbətən erkən dövrdə başlamağın əhəmiyyətli qoruyucu təsir verdiyini göstərir.

🔹 Rəqəmlərlə həqiqətlər: skrininqin effektivliyi

Meyil balına görə uyğunlaşdırma (PSM) təhlilləri ilə aşağıdakı təsirlər əldə edildi:

• Meyil balına görə uyğunlaşdırma (PSM) üsulu müxtəlif qruplar arasında ədalətli müqayisə aparmağa imkan verir. Bu üsulla təhlildə 40–49 yaşda FIT skrininqinə başlayanlarda kolorektal xərçəngin yaranma riski 21%, xərçənglə bağlı ölüm riski isə 39% aşağıdır.

• Bu təsirlər randomizasiya olmayan tədqiqatlarda görülə bilən qruplararası fərqləri tarazlaşdırmaqla əldə edilib; yəni erkən skrininqin həqiqətən qoruyucu olduğunu göstərir.

• Bundan əlavə, “iştirak etməmə qərəzi” (iştirak sapması) kimi qərəzləri düzəltmək üçün aparılmış əlavə təhlillərdə erkən skrininqin kolorektal xərçəng riskini 25%, ölüm riskini isə 34% azaltdığı görülüb. Bu da tapıntıların yalnız təsadüf olmadığını, müxtəlif statistik modellərlə də təsdiqləndiyini göstərir.

📈 Gənc yaşda xərçəng: həqiqi təhlükə

Son 20 ildə 10–14 yaş qrupunda kolorektal xərçəng hallarında 500% artım bildirilib. 40–49 yaş qrupunda isə kolorektal xərçəngin rastgəlmə tezliyi hər il təxminən 3% artır.

Bu artımlar

• həyat tərzində dəyişikliklər
  • piylənmə,
  • hərəkətsizlik,
  • emal olunmuş ət istehlakı
  • rafinə/hazır qida və
  • antibiotik istifadəsi 

kimi amillərlə əlaqələndirilir.

📊 Beynəlxalq təlimatlar nə deyir?

• USPSTF və ACS: skrininq yaşını 45-ə endirib (2021).

• Avstriya: FIT skrininqinə 40 yaşda başlayır.

• Türkiyə: milli proqramda ümumi əhali üçün hələ də 50–70 yaş aralığında skrininq tövsiyə olunur.

Bu tədqiqatın məlumatları xüsusilə 40-49 yaş qrupunda FIT skrininqinin genişləndirilməsi zərurətinə elmi əsas yaradır.

💼 Klinik və ictimai nəticələr

• 40–49 yaş arasında FIT skrininqi apararaq hər 1548 skrininqlə 1 KRK halının qarşısını almaq mümkündür.

• Eyni nəticə 50 yaş və yuxarı skrininqdə yalnız 2079 skrininqlə əldə edilir.

• Əmək məhsuldarlığı, erkən diaqnoz üstünlüyü, qeyri-invaziv və qənaətcil skrininq üsulu olması ilə FIT ictimai səhiyyə strategiyalarında mühüm yer tutmağa namizəddir.

✅ Nəticə: skrininq yaşını azaltmağın vaxtı çatıbmı?

Bəli. Bu tədqiqatın 17 ili aşan izləmə məlumatları FIT skrininqinə 40 yaşda başlamağın daha irəli yaşlarla müqayisədə daha təsirli olduğuna işarə edir. Əlbəttə, hər ölkənin öz epidemioloji dinamikası, səhiyyə infrastrukturu və iqtisadi imkanları nəzərə alınmalıdır. Lakin xüsusilə risk qruplarında və ictimai məlumatlılığın artması ilə 40 yaş skrininqi yeni norma ola bilər.