Mədə soyuqlaması niyə yaranır? Əlamətləri və müalicəsi

Mədə soyuqlaması (tibbi adı virus qastroenteriti) xalq arasında "mədə qripi" kimi də tanınan, mədə və bağırsaqların infeksiyası ilə yaranan xəstəlikdir. Adətən sulu ishal, mədə sancıları, ürəkbulanma, qusma və yüngül qızdırma kimi əlamətlər yaradır. Xüsusilə qışda və kollektiv mühitlərdə çox görülən mədə soyuqlaması əksər hallarda bir neçə günə öz-özünə düzəlir. Lakin əlamətləri düzgün idarə etmək, dehidratasiyanın (maye itkisinin) qarşısını almaq və lazım olduqda tibbi yardım almaq vacibdir. Bu yazıda mədə soyuqlamasının səbəbləri, əlamətləri və müalicə üsulları haqqında ətraflı məlumat veriləcək; həmçinin xəstələrin tez-tez verdiyi suallar cavablandırılacaq.

Mədə soyuqlaması nədir?

Mədə soyuqlaması mədə-bağırsaq sisteminin infeksiyası ilə yaranan və virus qastroenteriti adlanan həzm sistemi xəstəliyidir. Nazik bağırsağı hədəfləyən viruslar həzm sistemində iltihab yaradır. Xalq arasında "soyuqlama" deyilsə də, əslində problem adətən virus mənşəli yoluxucu infeksiyadır. Mədə soyuqlamasında ishal ən geniş yayılmış əlamətdir, həmçinin qarın ağrısı, ürəkbulanma, qusma və yüngül qızdırma tipikdir. Əksər sağlam insanlarda xəstəlik bir neçə günə öz-özünə sağalır və qalıcı təsir qoymur. Lakin körpələrdə, yaşlılarda və immuniteti zəif şəxslərdə daha ağır gedə bildiyi üçün yaxın izləmə lazımdır.

Mədə soyuqlaması niyə yaranır?

Mədə soyuqlamasının əsas səbəbi virusların yaratdığı yoluxucu mədə-bağırsaq infeksiyasıdır. Ən çox rast gəlinən törədicilər norovirus və rotavirus kimi viruslardır. Bunlar aşağıdakı yollarla orqanizmə daxil olaraq mədə soyuqlaması yarada bilər:

• Çirklənmiş qida və su: Viruslu qida və ya içkilərin qəbulu ən geniş yayılmış yoluxma yoludur. Xüsusilə yaxşı yuyulmamış tərəvəz, çirkli içməli su və ya uyğun saxlanılmamış qidalar vasitəsilə virus qəbul edilə bilər.
• İnsandan insana təmas: Xəstələrlə yaxın təmas, eyni çəngəl-qaşıq, stəkan, dəsmal kimi əşyaları paylaşmaq virusun yayılmasına səbəb ola bilər. Xüsusilə bağça, məktəb, qayğı evi kimi kollektiv məkanlarda infeksiya başqalarına sürətlə yoluxa bilər.
• Gigiyena çatışmazlığı: Tualetdən sonra əlləri yumamaq və ya ümumi təmizlik qaydalarına riayət etməmək nəticəsində viruslar ağızdan qəbul edilə bilər. Buna görə əl gigiyenası riski azaltmaqda mühümdür.
• Zəif immunitet: İmmun sistemi zəif olanlar (məsələn, xroniki xəstələr, kimyaterapiya alanlar) virus infeksiyalarına daha həssas olduğundan mədə soyuqlaması onlarda daha asan yarana bilər.
• Soyuq və ətraf mühit amilləri: Qəfil hava dəyişikliyi, çox soyuq qida/içki qəbulu və ya mədə nahiyəsinin soyuqlaması xalq arasında mədə soyuqlamasının səbəbi sayılır. Əslində soyuq təsiri birbaşa infeksiya yaratmasa da, orqanizmin müqavimətini azaldaraq virusların təsirini asanlaşdıra bilər. Həmçinin mədə qəfil soyuqla qarşılaşdıqda yığılaraq müvəqqəti sancı və həzmsizlik yarada bilər.

Mədə soyuqlaması yoluxucudurmu? Bəli, mədə soyuqlamasını yaradan virus qastroenteriti çox yoluxucudur. Xəstələrdə ilk əlamətlərdən bir gün əvvəldən xəstəlik dövrünə və əlamətlər düzəldikdən bir neçə gün sonraya qədər virusu yayma riski var. Buna görə evdə biri mədə soyuqlaması keçirirsə, digər ailə üzvləri də diqqətli olmalı, gigiyenaya əlavə qayğı göstərməlidirlər.

Mədə soyuqlamasının əlamətləri

Mədə soyuqlamasının əlamətləri virus qəbulundan adətən 12-48 saat sonra qəfil başlayır. Əlamətlər yüngül və ya güclü ola bilər, çox vaxt bir neçə günə düzəlir. Ən geniş yayılmış əlamətlər bunlardır:

• İshal: Sulu və tez-tez nəcis ifrazı ən tipik əlamətdir. İshal səbəbilə orqanizm sürətlə maye itirə bilər.
• Ürəkbulanma və qusma: Qəfil başlayan ürəkbulanma və təkrarlanan qusma tutmaları tez-tez görülür. Qusma adətən ilk 1-2 gündə güclüdür.
• Qarın ağrısı və sancılar: Mədə və ya qarında sancışəkilli ağrı ola bilər. Bəzi xəstələrdə qaz ağrısı və köp də qoşulur.
• Qızdırma: Yüngül qızdırma (adətən 37-38°C) və titrəmə görülə bilər. Yüksək qızdırma nadir olsa da, bəzi hallarda 38°C-ni keçə bilər.
• Ümumi halsızlıq: Orqanizmin müqavimətinin azalması ilə yorğunluq, əzələ və baş ağrısı kimi ümumi xəstəlik hissi yarana bilər.

Əlamətlər çox vaxt 1-3 gün davam edir və öz-özünə keçir. Lakin bəzi hallarda (xüsusilə rotavirus infeksiyasında) ishal 7-10 günə qədər uzana bilər. Mədə soyuqlamasının əlamətləri qida zəhərlənməsi və ya digər mədə-bağırsaq xəstəlikləri ilə qarışa bilər; buna görə aşağıdakı ciddi hallara diqqət edilməlidir.

Mədə soyuqlamasında nə vaxt həkimə getmək lazımdır?

Əksər hallar evdə istirahət və maye qəbulu ilə keçsə də, bəzi əlamətlər yaranarsa, həkimə müraciət etmək lazımdır:

• Güclü və ya uzun sürən qusma: Əgər qusma 2 gündən çox davam edirsə və ya heç nə mədədə qalmırsa, tibbi dəstək lazımdır.
• Yüksək qızdırma: 38,5°C-dən yüksək və ya xüsusilə 40°C-ni aşan qızdırma ciddi infeksiyaya işarə edə bilər.
• Qanlı ishal və ya qanlı qusma: Nəcisdə qan və ya qəhvə çöküntüsü şəklində qusma (qanlı qusma əlaməti) olduqda vaxt itirmədən həkimə getmək lazımdır.
• Güclü qarın ağrısı: Yüngül sancılar normal olsa da, qarına basdıqda artan və ya dözülməz ağrı varsa, digər səbəblər istisna edilməlidir.
• Dehidratasiya əlamətləri: Həddindən artıq maye itkisində ağız quruluğu, dəri quruluğu, sidiyin azalması, tünd sidik, güclü halsızlıq, başgicəllənmə görülə bilər. Körpələrdə 6 saatdan çox bezin quru qalması, ağlayanda göz yaşı olmaması, əmgəyin çökməsi, qeyri-adi yuxululuq kimi əlamətlər ciddi susuzlaşmanı göstərir. Bunlar təcili maye verilməsini tələb edə bilər.

Yuxarıdakı hallar həm uşaqlara, həm də yetkinlərə aiddir. Xüsusilə körpələr və kiçik uşaqlar tez susuzlaşa bildiyi üçün uşaqda yüksək qızdırma (38,9°C-dən çox) və ya uzunmüddətli qusma-ishal varsa, həkim yoxlaması şərtdir. Eyni şəkildə, hamilələr güclü qusma/ishal yaşadıqda həm ana, həm də körpənin sağlamlığı üçün tibbi dəstək almalıdırlar.

Mədə soyuqlamasının müalicəsi

Mədə soyuqlamasında xüsusi antivirus dərman müalicəsi adətən yoxdur. Müalicənin əsas məqsədi itirilən maye və elektrolitlərin yerini doldurmaq, əlamətləri yüngülləşdirmək və orqanizmin virusla mübarizəsini dəstəkləməkdir. Əksər hallar evdə sadə tədbirlərlə nəzarətə alına bilər. Bol istirahət və düzgün qidalanma sağalmanı sürətləndirir.

Evdə müalicə və görülməli tədbirlər (nə kömək edir?)

• Maye qəbulunu artırın: Qusma və ishalla itirilən mayenin yerini doldurmaq həyati əhəmiyyət daşıyır. Su, bitki çayları (məsələn, nanə, çobanyastığı, zəncəfil), elektrolit məhlulları və ya duzlu yüngül şorbalar seçilə bilər. Xüsusilə zəncəfil və nanə çayı ürəkbulanmanı sakitləşdirməkdə effektivdir. Tez-tez, qurtum-qurtum maye qəbul etməyə çalışın. Birdən çox su içmək əvəzinə az miqdarı müntəzəm qəbul etmək qusmanın qarşısını almağa kömək edir.
• Yüngül qidalanın: İştahanız olmasa da, tam ac qalmayın. BRAT pəhrizi adlanan qidalanma (Banana-banan, Rice-düyü, Applesauce-alma püresi, Toast-qızardılmış çörək) uyğun ola bilər. Duzlu kreker, qaynadılmış kartof, yerkökü, düyü sıyığı, yağsız şorba kimi asan həzm olunan qidalar mədəni yormadan lazımi enerjini verir. Banan və kartof kimi qidalar kalium tərkibi ilə elektrolit tarazlığına da kömək edir. Qusma azaldıqda az miqdarda qatıq və ya probiotik əlavəsi bağırsaq florasını dəstəkləyə bilər.
• Dincəlin: İstirahət və yuxu orqanizmin infeksiya ilə mübarizəsini asanlaşdırır. Fiziki fəaliyyəti azaldın, mümkünsə evdə qalıb gücünüzü toplamağa vaxt verin. Xüsusilə ilk 1-2 gün işə və ya məktəbə getməmək həm sağalmaq, həm də xəstəliyi başqalarına yoluxdurmamaq üçün doğrudur.
• İsti tətbiq edin: Qarına qoyulan isti su torbası və ya isti dəsmal mədə sancılarını yüngülləşdirə bilər. İsti tətbiq əzələ spazmlarını açaraq ağrını azaldır və rahatlama verir. Ayaqları isti saxlamaq da bədən rahatlığını artıra bilər.

Aşağıdakı cədvəldə mədə soyuqlaması yaşayanlar üçün tövsiyə olunanlar və çəkinilməli hallar ümumiləşdirilmişdir:

Yuxarıdakı çəkinilməli hallar xəstəlik zamanı mədəni qıcıqlandıraraq əlamətləri pisləşdirə bilər. Xüsusilə süd və süd məhsulları müvəqqəti laktoza dözümsüzlüyü yarana bildiyi üçün ishal zamanı qəbul edilməyə bilər; buna görə süd, pendir, qaymaq kimi məhsullara bir neçə gün ara vermək lazım ola bilər. Qəhvə, qara çay, kola kimi kofeinli içkilər həm mədə turşusunu artırıb qıcıqlandıra, həm də sidikqovucu təsirlə maye itkisini artıra bilər.

Evdə qulluqla 1-2 günə nəzərəçarpan yaxşılaşma yoxdursa və ya güclü əlamətlər davam edirsə, həkimlə məsləhətləşmək vacibdir. Həkim nəzarətində vəziyyətin ağırlığına görə bunlar tətbiq edilə bilər:

• Maye və elektrolit dəstəyi: Güclü qusma/ishal səbəbilə ağızdan maye ala bilməyən xəstələrə xəstəxanada venadaxili (IV) maye verilə bilər. Beləliklə, itirilmiş duz və mineralların da yeri doldurulur.
• Dərman müalicələri: Virus qastroenteritində antibiotiklərin yeri yoxdur, çünki viruslara təsir etmirlər. Lakin ehtiyac olduqda əlamətləri aradan qaldıran dərmanlar istifadə edilə bilər. Məsələn, inadlı qusmanı basqılamaq üçün antiemetik (ürəkbulanma əleyhinə) dərmanlar və ya ishal çox tez-tezdirsə, ishal əleyhinə vasitələr qısa müddətə tövsiyə oluna bilər. Yüksək qızdırma və ağrı üçün parasetamol kimi qızdırmasalıcı/ağrıkəsicilər seçilir (aspirin uşaqlara tövsiyə olunmur). Bu dərmanlar mütləq həkim tövsiyəsi ilə və içlik vərəqəsinə uyğun istifadə edilməlidir.
• Probiotiklər: Xüsusilə uşaqlarda və ya antibiotik istifadə edilibsə, bağırsaq florasını tarazlamaq üçün probiotik dəstək (qatıq, kefir və ya aptek probiotikləri) sağalmanı sürətləndirə bilər.
• Tibbi müşahidə: Körpələr, yaşlılar və ya hamilələr xəstəxanada müşahidəyə alına bilər. Ağır hallarda nadirən qan analizi, nəcis analizi kimi müayinələrlə fərqli infeksiyanın olub-olmadığı araşdırılır. Qastroenteritin səbəbi bakteriyadırsa (məsələn, E. coli, Salmonella), uyğun antibiotik müalicəsi gündəmə gələ bilər.

Mədə soyuqlamasının qarşısını necə almaq olar?

Mədə soyuqlamasından qorunmaq üçün yoluxma yollarının qarşısını almağa yönəlmiş tədbirlər lazımdır. Əsas tədbirlər bunlardır:

• Əl gigiyenasına diqqət edin: Əllərinizi xüsusilə tualetdən sonra, yemək hazırlamazdan və yeməzdən əvvəl sabunla yuyun. Virusların yayılmasının qarşısını almağın ən effektiv yolu əlləri tez-tez yumaqdır.
• Qida təmizliyi və təhlükəsizliyi: Tərəvəz və meyvəni yaxşı yuyun, ət və dəniz məhsullarını uyğun temperaturda tam bişirin. Açıq satılan və ya yaxşı bişməmiş qidalardan çəkinin. Xüsusilə yayda qidaları soyuducuda saxlayın.
• Təmiz su için: İçməli su üçün etibar etdiyiniz mənbələrdən istifadə edin. Şübhəli suyu (xüsusilə quyudan gələn və ya steril olmadığı düşünülən) içməyin, lazım gəlsə qaynadın. Çöldə buzlu içki içərkən buzun təmiz sudan hazırlandığına əmin olun.
• Ortaq əşyalara diqqət: Evdə kimsə mədə soyuqlaması keçirirsə, mümkün qədər ayrı stəkan, boşqab, dəsmal istifadə edin. Mətbəx səthi, qapı dəstəyi, əlüzyuyan kimi yerləri xlorlu ağardıcı kimi dezinfektantlarla təmizləyin.
• İzdihamlı mühitlərdə tədbir: Məktəb, bağça, qayğı evi kimi yerlərdə epidemiya varsa, lazım gəlsə uşaqları evdə saxlayın. Xəstə şəxs işə və ya məktəbə əlamətlər bitənədək getməməlidir.
• Rotavirus peyvəndi: Körpələrdə ağır ishal və qusmaya səbəb olan rotavirusa qarşı rutin peyvənd proqramına uyğun peyvənd vurdurmaq mədə soyuqlaması riskini böyük ölçüdə azaldır.
• Ümumi sağlamlıq və immunitet: Balanslı qidalanma, kifayət qədər yuxu və müntəzəm məşqlə immun sistemini güclü saxlayın. İmmuniteti güclü şəxslər yoluxduqda xəstəliyi daha yüngül keçirirlər. Həmçinin mədəni soyuqlatmamaq üçün çox soyuq içkiləri birdən içməmək, qışda mədə nahiyəsini isti saxlamaq kimi sadə tədbirlər görülə bilər.

Bu tədbirlər %100 zəmanət olmasa da, mədə soyuqlaması və oxşar mədə-bağırsaq infeksiyalarından qorunmaq şansını artırır. Unutmayın, sadə gigiyena qaydaları və diqqətli qidalanma vərdişləri epidemiyaların qarşısını almaqda çox effektivdir.

Mədə soyuqlaması haqqında tez-tez verilən suallar

Mədə soyuqlaması neçə günə keçir?

Mədə soyuqlamasında əlamətlər adətən 1-3 gün ərzində düzəlməyə başlayır. Bir çox hal təxminən 2 günə sağalır. Lakin bəzən ishal və halsızlıq 5-7 gün çəkə bilər. Xüsusilə rotavirus kimi törədicilərdə uşaqlarda ishal 7 günə qədər davam edə bilər. Əgər 10 gündən çox sürübsə və ya əlamətlər güclənirsə, əsasda başqa infeksiya olmadığından əmin olmaq üçün həkimə müraciət etmək lazımdır.

Mədə soyuqlaması yoluxucudurmu?

Bəli, mədə soyuqlamasını yaradan viruslar çox yoluxucudur. Xəstənin nəcisi və ya qusuntusu ilə təmas etmiş səthlərdən, ortaq əşyalardan və ya birbaşa yaxın təmasdan virus yoluxa bilər. Norovirus infeksiyaları izdihamlı mühitlərdə epidemiya yarada bilər. Buna görə xəstə ilə eyni mühitdə olduqda gigiyenaya xüsusi diqqət edilməlidir. Xəstələrin əlamətləri keçdikdən sonra da bir neçə gün yoluxdurucu qala bildiyi unudulmamalıdır. Əlləri yumaq, səthləri dezinfeksiya etmək, ortaq əşyaları ayırmaq yoluxmanın qarşısını almaqda effektivdir.

Mədə soyuqlamasına nə kömək edir?

Mədə soyuqlamasına ən yaxşı kömək edən bol maye qəbulu və istirahətdir. Xüsusilə susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün su, bitki çayı, yüngül duzlu şorba və uyğundursa aptekdə satılan elektrolit məhlulları (oral rehidratasiya mayeləri) istifadə oluna bilər. Qidalanmada yağsız və ədviyyatsız qidalar seçilməli, banan, düyü, kartof, kreker kimi mədəni yormayan qidalarla davam edilməlidir. Nanə-limon, zəncəfil çayı kimi içkilər ürəkbulanmanı sakitləşdirə bilər. Həmçinin otağı havalandırmaq, sərin saxlamaq və mümkünsə yatıb dincəlmək sağalmanı sürətləndirir. İnsan özünü yaxşı hiss edənədək ağır yeməklərdən, alkoqol və kofeindən uzaq durmalıdır.

Mədə soyuqlaması üçün evdə hansı dərmanlar istifadə edilə bilər?

Virus mənşəli mədə soyuqlamasında antibiotiklər faydasızdır, buna görə istifadə edilməməlidir. Evdə əlamətləri yüngülləşdirmək üçün qızdırma və ya aydın ağrı varsa, parasetamol (asetaminofen) tərkibli ağrıkəsici/qızdırmasalıcı qəbul edilə bilər. Ürəkbulanmanı azaltmaq üçün apteklərdə reseptsiz satılan bəzi antiemetik sirop və ya tabletlər (məsələn, dimenhidrinat tərkibli dərmanlar) həkim tövsiyəsi ilə qısa müddət istifadə oluna bilər. İshal çox sıxdırsa, həkim tövsiyəsi olmadan ishaləleyhinə dərman təhlükəli ola bilər; orqanizmin virusu xaric etmə mexanizminə mane ola bilər. Buna görə ishal dərmanı həkim məsləhəti ilə istifadə edilməlidir. Həmçinin sink əlavəsinin uşaqlarda ishal müddətini qısalda biləcəyinə dair tibbi tövsiyələr var; pediatr uyğun bilsə, qısa müddət sink siropu verə bilər. Probiotik dəstək (saşe və ya kapsul) həm uşaqlarda, həm də yetkinlərdə bağırsaq florasını tənzimləyərək sağalmaya kömək edə bilər. Yenə də hər hansı dərmandan əvvəl həkim və ya əczaçı ilə məsləhətləşmək ən doğrusudur.

Hamiləlikdə mədə soyuqlaması olarsa, nə etməli?

Hamiləlikdə mədə soyuqlaması yaşayan qadınlar əlamətlər yüngüldürsə, evdə yuxarıdakı istirahət və maye tövsiyələrinə əməl etməklə adətən bir neçə günə bərpa olunurlar. Lakin güclü qusma ilə tez maye itirə bildikləri üçün daha diqqətli olmalıdırlar. Bol su və elektrolit qəbulu laqeyd edilməməlidir. Həkim uyğun bilsə, hamiləlikdə təhlükəsiz bəzi dərmanlar verə bilər. Məsələn, güclü ürəkbulanma üçün B6 vitamini əlavəsi və ya lazım olduqda təhlükəsiz antiemetik dərmanlar var. Qızdırma yüksələrsə, parasetamol tərkibli qızdırmasalıcılar hamiləlikdə təhlükəsiz qəbul edilə bilər. Həmçinin probiotik əlavələr (məsələn, Saccharomyces boulardii tərkibli) istifadə oluna bilər. İshal və ya qusma 1-2 günə keçməzsə və ya hamilə qadın qidalana bilməyəcək qədər pis hiss edirsə, mütləq həkimə müraciət edilməlidir. Hamiləlikdə mədə soyuqlaması adətən körpəyə birbaşa zərər vermir; əsas risk ana susuzlaşdıqda yarana biləcək qan dövranı pozğunluqlarıdır. Buna görə maye qəbulu və lazım olduqda venadaxili maye ilə ana və körpənin sağlamlığı qorunmalıdır.

Mədə soyuqlaması adətən ciddi sağlamlıq problemi olmasa da, xüsusilə risk qruplarında diqqət və qayğı tələb edir. Yuxarıdakı məlumatlarla əlamətləri düzgün qiymətləndirib uyğun hərəkət edə bilərsiniz.

Unutmayın, uzun sürən və ya ağır gedən hər cür mədə-bağırsaq şikayətində həkimlə məsləhətləşmək ən təhlükəsiz yanaşmadır.