Mitoxondrial xəstəliklərin qarşısının alınmasında inqilab: üç valideynli körpə texnologiyası

📅 Nəşr məlumatları və elmi kontekst

Bu məqalə eyni vaxtda üç ayrı elmi sənəddə yayımlanan məlumatlara əsaslanır — The New England Journal of Medicine (NEJM), 16 iyul 2025:

• Orijinal tədqiqat: Mitochondrial Donation and Preimplantation Genetic Testing for mtDNA Disease
• Qısa klinik hesabat: Mitochondrial Donation in a Reproductive Care Pathway for mtDNA Disease
• Redaksiya icmalı: Advances in Preventing Transmission of Mitochondrial DNA Diseases

💉 Mitoxondrial xəstəliklər: təriflər, nümunələr və yayılma

Mitoxondrial xəstəliklər mitoxondrilərin enerji istehsal etmə qabiliyyətini pozan irsi metabolik xəstəliklərdir. Onlar adətən anadan ötürülən mitoxondrial DNT-də (mtDNA) mutasiyalar nəticəsində yaranır.

Ən tanınmış mitoxondrial xəstəliklər:

• Leigh sindromu
• MELAS (mitoxondrial ensefalomiopatiya, laktat asidozu və insultabənzər epizodlar)
• LHON (Leber irsi optik neyropatiyası)
• MERRF (cırıq qırmızı liflərlə müşayiət olunan mioklonik epilepsiya)

Yayılma:

• Təxminən hər 4,300 insandan 1-i mitoxondrial xəstəlikdən əziyyət çəkir.
• Hər 200 insandan 1-i patogen mtDNA variantı daşıya bilər.

Ən çox rast gəlinən əlamətlər:

• Əzələ zəifliyi və fiziki yükə dözümsüzlük
• Kardiomiopatiya
• Görmə və eşitmə itkisi
• Qıcolmalar
• İnkişafın ləngiməsi
• Ensefalopatiya və insultabənzər epizodlar

Əlamətlərin şiddəti heteroplazmiya səviyyəsi ilə əlaqəlidir.

🧬 Mitoxondri donorluğu nədir?

Mitoxondri donorluğu xəstə mitoxondriləri olan qadının mayalanmış yumurta hüceyrəsindən nüvənin çıxarılıb öz nüvəsi götürülmüş donor yumurta hüceyrəsinə köçürülməsidir.

• Homoplazmik qadınlara (mtDNA-nın 100%-i təsirlənmiş olanlara) uyğundur.
• Heteroplazmiya səviyyəsi yüksək olduqda da üstünlük verilir.

⚖️ Elmi tədqiqatın əhatəsi və dizaynı

Bu müqayisəli müşahidə tədqiqatı mitoxondrial xəstəlik daşıyan qadınlarda iki köməkçi reproduktiv texnologiyanın real həyat nəticələrini qiymətləndirməyi hədəfləyib.

Tədqiqata ümumilikdə 61 qadın — patogen mitoxondrial DNT (mtDNA) variantı daşıyıcısı — daxil edilib. Mutasiya yükünə (heteroplazmiya səviyyəsinə) və şəxsi seçiminə əsasən iki qrupa ayrılıblar:

• 22 qadına donor mitoxondrilərinin köçürülməsi pronuklear transfer üsulu ilə aparılıb.

• 39 qadına isə implantasiyadan əvvəl genetik test (PGT) aparılıb.

PGT nədir?

İmplantasiyadan əvvəl genetik test (PGT) adi süni mayalanma ilə yaranan embrionlardan bir neçə hüceyrənin götürülərək genetik təhlilini nəzərdə tutur. mtDNA mutasiyası daşıyan qadınlarda hər embrionun mutasiyalı mitoxondri yükü (heteroplazmiya) ölçülür. Xəstəliyin ötürülməsinin qarşısını almaq üçün yalnız aşağı riskli embrionlar köçürülür.

Bu araşdırma pronuklear transferin və PGT-nin həm effektivlik , həm də təhlükəsizlikbaxımından güclü tərəflərini göstərərək müxtəlif xəstə qruplarına hansı strategiyanın daha uyğun ola biləcəyinə praktik klinik istiqamət verib.

Şəkil 1. Pronuklear transfer proseduru və pronuklear transferlə PGT-də embrion inkişafının müqayisəsi.

A paneli pronuklear transfer prosedurunu göstərir. B panelindəki şəkillər xəstənin karioplastlarının çıxarılmasını və donor yumurtasının sitoplastı ilə birləşdirilməsini göstərir (miqyas xətti, 20 μm). İlk şəkildə oxlar pronukleusları, dördüncü şəkildə isə karioplastları göstərir. C paneli pronuklear transfer və PGT qruplarında intrasitoplazmik sperm inyeksiyasından sonrakı 5 və 6-cı günlərdə blastosist yaranan embrionların faizini müqayisə edir. D panelindəki şəkillər pronuklear transferdən sonra ən yüksək və yaxşı keyfiyyətli blastosist nümunələrini göstərir (miqyas xətti, 20 μm). E paneli pronuklear transferdən və PGT-dən sonra 5 və 6-cı günlərdə ən yüksək və ya yaxşı keyfiyyətli blastosistlərin faizini göstərir. Həm 5-ci gün (xi-kvadrat testi ilə P=0.04), həm də 6-cı gün (xi-kvadrat testi ilə P=0.006) pronuklear transfer qrupunda faiz PGT qrupundan yüksək olub.

📊 Tədqiqat məlumatları

🧬 Yenidoğulmuşlarda mtDNA (heteroplazmiya) səviyyələri

Yenidoğulmuşların qan nümunələrinin genetik təhlili mitoxondrial DNT-də patogen variantların payını (% heteroplazmiya) göstərib. Bu səviyyə uşağın xəstəlik riski üçün mühüm markerdir.

• Pronuklear transferlə doğulan körpələrdə:
  • Heteroplazmiya səviyyələri 0%-dən 16%-ə qədər dəyişib.
  • 6 körpədə mutasiyalı mtDNA səviyyəsi 95%-dən 100%-ə qədər azalıb.
  • 2 körpədə azalma 77% ilə 88% arasında olub.
• PGT ilə doğulan körpələrdə: Heteroplazmiya səviyyələri 0%-dən 7%-ə qədər dəyişib.

Qeyd: Tibbi baxımdan 15%-dən aşağı heteroplazmiya səviyyələri ümumiyyətlə qeyri-patogen və təhlükəsiz hesab edilir.

👶 Klinik izləmə və sağlamlıq nəticələri

Yenidoğulmuşların sağlamlıq vəziyyəti doğuşdan sonra müntəzəm izlənib. Tapıntılar belədir:

• Bütün körpələr doğularkən sağlam qiymətləndirilib.
• Yalnız 2 körpədə yüngül və keçici əlavə təsirlər görülüb:
  • Bir körpədə uşaqlıq dövrü mioklonik epilepsiyası (müalicəsiz öz-özünə keçib) olub.
  • Digərində anadangəlmə ürək ritm pozuntusu (hiperlipidemiya ilə əlaqəli) olub; dərman müalicəsinə tam cavab verib.

📌 Nəticə