Qırmızı mum və ölümün sənəti: Frederik Ruysch-un şişləri xəritələyən gizli resepti
Bu məqalədə
64-cü gün (365 gündə xərçəng tarixi seriyası)
Xərçəngin qidalanmasının ilk anatomik sübutu: şiş angiogenezini üçölçülü şəkildə donduran amsterdamlı dahi anatomun hekayəsi.
17-ci əsrin sonlarında Amsterdam elm və incəsənətin ürəyi idi. Şəhərin baş mamalıq mütəxəssisi və anatomiya müəllimi olan Frederik Ruysch (1638-1731) bədənin daxilindəki möhtəşəm quruluşu ölümü donduraraq göstərmək istəyirdi. O, anatomiyanın yalnız çürüyən ətin qoxusu deyil, canlı bir sənət əsəri ola biləcəyinə inanırdı.
Ölümü canlandıran gizli resept: kinovar və arı mumu
Ruysch tarixə düşən məşhur “inyeksiya” texnikasını icad etdi. Qızdırılmış ağ arı mumuna qan qırmızısı rəng verən təbii mineralı — kinovarı (cinnabar) əlavə etdi və bu isti mayeni damarlara yeritdi. Mum ən ucqar kapilyarlara qədər irəliləyir və orada donaraq damar sistemini əbədiləşdirirdi.
Ruysch-un hazırladığı bədənlərdə yanaqlar çəhrayı rəng alır, toxumalar sanki canlıymış kimi təzə və qüsursuz görünürdü.
Şüşə günbəzlər altında hazırladığı dioramalarda körpə skeletləri krujeva yaxalıqlar geyinir, “həyatın faniliyini” fəlsəfi estetika ilə ifadə edirdi.
Şişlərin “qanlı” xəritəsi: angiogenezin kəşfi
Ruysch-un onkologiya tarixinə ən böyük töhfəsi bu texnikanı xərçəngli şişlərə tətbiq etməsi idi. İsti mum şişin dərinliklərinə sızdıqda əsrlərlə gizli qalmış bioloji strategiya üzə çıxdı.
Tarixdə ilk fiziki sübut
Həkimlər ilk dəfə şişin ətrafında və daxilində inkişaf edən inanılmaz dərəcədə sıx, nizamsız qan damarları şəbəkəsini öz gözləri ilə gördülər. Xərçəng sadəcə öz-özünə böyüyən passiv daş deyildi; o, bədənin damar sistemini sanki girov götürür, qidalanmaq üçün özünə nəhəng “qan yolu” qururdu. Ruysch müasir onkologiyanın ən əsas anlayışlarından olan “şiş angiogenezi”nin fiziki sübutunu ortaya qoyan ilk anatom oldu.
Ruysch-un kolleksiyası o qədər valehedici idi ki, rus çarı Böyük Pyotr şüşə günbəzlər içindəki əbədiləşdirilmiş bədənləri görəndə heyran qaldı və bütün kolleksiyanı 30000 gulden kimi nəhəng sərvətə alaraq Sankt-Peterburqa (Kunstkamera) gətirtdi.
Sabah (65-ci gün): Müasir onkoloji cərrahiyyədə “mərhələləndirmə” (Staging) məntiqini quran əfsanəvi cərrah John Hunter ilə tanış olacağıq: “Şiş hərəkətlidirsə kəs, sabitdirsə toxunma!”
Frederik Ruysch bizə onkologiyada “dəqiq istiqamətləndirmə” üçün əvvəlcə düşmənin təchizat xətlərini görməli olduğumuzu öyrətdi. Onun qırmızı arı mumu ilə xəritələdiyi sıx damar şəbəkələri bu gün “antiangiogen müalicələr” dediyimiz müasir dərmanların bioloji əsasını təşkil edir.
Bioloji bərpa fəlsəfəsi şişin orqanizmi necə istismar etdiyini anlamaq və həmin qidalanma yolunu “dəqiqliklə” kəsməkdir. Ruysch-un 300 il əvvəl sənət əsəri kimi dondurduğu damar magistralları bu gün molekulyar səviyyədə hədəflədiyimiz mürəkkəb şəbəkələrin vizual sələfidir. Şəfa görünməyəni görünən edən cəsarətli baxışla başlayır.
Tarixi və elmi mənbələr
- 1. Kooijmans L. Death Defied: The Anatomy Lessons of Frederik Ruysch. Brill, 2010. (Ruysch-un gizli resepti haqqında geniş bioqrafiya).
- 2. Margócsy D, Somolinos A. “The anatomical preparations of Frederik Ruysch in Kunstkamera.” 2020.
- 3. Carlson BM. “Anatomy in the 1700s: The Golden Age of Anatomical Preparation.” 2018.
- 4. Faguet GB. A Brief History of Cancer: Milestones of Knowledge. International Journal of Cancer, 2015.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.