Radioterapiya ilə eyni vaxtda Temodal (temozolomid) müalicə rejimi
Oxu alətləri
Bu məqalədə
Glioblastoma multiforme (GBM), yetkinlərdə ən çox rast gəlinən və ən aqressiv birincili beyin şişidir. Standart müalicə cərrahi rezeksiyadan sonra tətbiq olunan radioterapiya ilə eyni vaxtda temozolomid (Temodal) müalicəsi və ardınca adyuvant temozolomid dövrləridir. Bu yanaşma ədəbiyyatda Stupp protokolu kimi tanınır və hazırda beynəlxalq təlimatlarda qızıl standart sayılır.
Tərif və təsir mexanizmi
Temozolomid (Temodal), imidazotetrazin törəməsi olan oral alkilləşdirici preparatdır. Orqanizmdə öz-özünə MTIC (monometiltriazenoimidazol karboksamid) metabolitinə çevrilir və DNA-da O6-quanin mövqeyinə metil qrupu əlavə edir. Bu dəyişiklik DNA cütləşmə xətalarına və apoptoza səbəb olur. Radioterapiya ilə birlikdə istifadə edildikdə DNA bərpa mexanizmləri zəifləyir və radiosensibilizasiyaedici təsir yaranır.
Klinik sübutlar
Stupp və həmkarları, NEJM 2005:
- Yeni diaqnoz qoyulmuş 573 glioblastoma xəstəsi (əməliyyatdan sonra RT ± temozolomid).
- Median sağqalım: RT qrupunda 12,1 ay, RT+temozolomid qrupunda 14,6 ay.
- 2 illik sağqalım nisbəti: 26% (kombinasiya) ilə 10% (yalnız RT).
- Ən nəzərəçarpan fayda: MGMT metilləşməsi müsbət olan xəstələrdə.
Müalicənin məqsədləri
- Radioterapiyanın effektivliyini artırmaq və DNA zədəsini qalıcı etmək
- Şişin böyüməsini və proqressiyasını yavaşlatmaq
- Xüsusilə gənc və funksional vəziyyəti yaxşı xəstələrdə sağqalımı uzatmaq
- Həyat keyfiyyətini qorumaq (nevroloji funksiyaların saxlanması)
Təlimatlardakı yeri
NCCN (2025), EANO (2021), ASCO təlimatlarına görə:
- Yeni diaqnoz qoyulmuş glioblastoma üçün standart yanaşma: cərrahiyyə + RT (60 Gy/30 fraksiya) + eyni vaxtda temozolomid (75 mg/m²/gün), sonra 6 dövr adyuvant temozolomid.
- Yaşlı və funksional vəziyyəti zəif (KPS <60) xəstələrdə qısaldılmış RT + eyni vaxtda/yalnız temozolomid seçim ola bilər.
Radioterapiya ilə eyni vaxtda temozolomid istifadəsi
Eyni vaxtda müalicə dövrü, əməliyyatdan sonra başlanmış radioterapiya ilə eyni vaxtda temozolomidin gündəlik verilməsini əhatə edir. Bu yanaşma Stupp protokolunun əsasını təşkil edir.
Standart doza
- Doza: 75 mg/m²/gün
- Tətbiq yolu: Oral, kapsul forması
- Tezlik: Hər gün (həftəsonu daxil olmaqla), fasiləsiz
- Müddət: Radioterapiya müddətində (adətən 6 həftə, cəmi 42 gün)
Tətbiq vaxtı
- Temozolomidin adətən radioterapiya seansından 1 saat əvvəl qəbulu tövsiyə edilir → beləliklə, RT zamanı plazma səviyyəsi maksimuma yaxınlaşır.
- Kapsullar açılmamalı, çeynənməməli; bütöv şəkildə udulmalıdır.
- Acqarına qəbul biomənimsənilməni artırır və ürəkbulanmanı azalda bilər.
Nəzarət və izləmə
- Qan analizi: RT + temozolomid dövründə həftədə 1 dəfə qanın ümumi analizi aparılmalıdır.
- Qaraciyərin funksional testləri: 2 həftədə 1 dəfə tövsiyə edilir.
- PCP (Pneumocystis jirovecii pnevmoniyası) profilaktikası: Xüsusilə uzunmüddətli kortikosteroid alanlarda nəzərdən keçirilməlidir.
Dozaya fasilə / təxirəsalma meyarları
- Mütləq neytrofil sayı <1,5 ×10⁹/L və ya Trombosit <100 ×10⁹/L → Temozolomid dayandırılır.
- Toksiklik aradan qalxana qədər fasilə verilir, yaxşılaşmadan sonra eyni dozada davam edilə bilər.
- 3–4-cü dərəcəli toksiklik yaranarsa → müalicə dayandırılmalı və yenidən başlanması üçün multidissiplinar qərar verilməlidir.
Ürəkbulanma və qusmanın idarə olunması
- Temozolomid orta dərəcədə qusdurucu təsirə malikdir.
- Tövsiyə: Gündəlik dozadan əvvəl 5-HT3 antaqonistlərinə (məsələn, ondansetron) başlanmalıdır.
- Refrakter ürəkbulanmada metoklopramid və ya NK1 antaqonistləri əlavə edilə bilər.
Tətbiqdə praktik məqamlar
- Kapsul dozaları yuvarlaqlaşdırılarkən ən yaxın kombinasiya seçilməlidir (5–250 mg formaları mövcuddur).
- Qusma olarsa → eyni gün əlavə doza qəbul edilmir.
- Unudulmuş doza → həmin gün xatırlanarsa qəbul edilə bilər; ertəsi gün ikiqat doza qəbul edilməməlidir.
- Dərmanın hazırlanması və verilməsi zamanı səhiyyə işçiləri əlcək istifadə etməlidir.
Dərman qarşılıqlı təsirləri
- Valproat turşusu: temozolomid klirensini azalda bilər; hematoloji toksiklik artır.
- Kotrimoksazol: Pneumocystis jirovecii profilaktikası üçün lazım ola bilər, lakin sümük iliyinin zəifləməsi arta bilər.
- Hepatotoksik dərmanlar: hepatotoksiklik riskini artırır.
- Fenitoin, karbamazepin kimi epilepsiyaəleyhinə dərmanlar: temozolomid metabolizmasını dəyişə bilər.
Xüsusi hallar
- Yaşlı xəstələr: Mielotoksiklik daha tez-tez müşahidə oluna bilər.
- Böyrək çatışmazlığı: Yüngül/orta dərəcədə problem yoxdur, lakin ağır pozğunluqda ehtiyatlı olmaq lazımdır.
- Qaraciyər çatışmazlığı: Child-Pugh C-də doza ehtiyatla tənzimlənməlidir.
- İnfeksiya riski: PCP profilaktikası (məsələn, TMP-SMX) nəzərdən keçirilməlidir.
Əlavə təsirlər və idarə olunması
| Əlavə təsir | Rastgəlmə tezliyi | İdarəetmə |
|---|---|---|
| Neytropeniya / trombositopeniya | 20–30% | Dozanın təxirə salınması, G-CSF, transfuziya |
| Ürəkbulanma / qusma | 30–40% | Profilaktik qusmaəleyhinə dərman, bölünmüş qidalanma |
| Hepatotoksiklik | 5–10% | LFT izləməsi, müvəqqəti dayandırma |
| Yorğunluq | 40%+ | Yuxu gigiyenası, yüngül fiziki məşq |
| Opportunistik infeksiya | 5–7% | PCP profilaktikası, yaxın izləmə |
Dozanın dəyişdirilməsi
- Neytrofil <1,5 ×10⁹/L və ya Trombosit <100 ×10⁹/L: doza təxirə salınır.
- 3–4-cü dərəcəli hematoloji toksiklik: Növbəti dövrdə doza 25% azaldılır.
- ≥3-cü dərəcəli hepatotoksiklik: Dərman dayandırılır, yenidən başlama qərarı multidissiplinar verilir.
Xəstələrə tövsiyələr
- Dərmanınızı hər gün eyni saatda və üstünlük verərək acqarına qəbul edin.
- Həkiminiz ürəkbulanma dərmanlarını (məsələn, ondansetron) tövsiyə edibsə, mütləq istifadə edin.
- Qızdırma, boğaz ağrısı, qanaxma və ya göyərmə yaranarsa, təcili yardım mərkəzinə müraciət edin.
- İnfeksiyalardan qorunmaq üçün izdihamdan uzaq durun, gigiyenaya diqqət edin.
- Hamiləlik və əmizdirmə dövründə qətiyyən istifadə edilmir.
- Bitki mənşəli məhsul və ya əlavə qəbul etməyi düşünürsünüzsə, əvvəlcə həkiminizlə məsləhətləşin.
Ədəbiyyat
- Stupp R, et al. Radiotherapy plus concomitant and adjuvant temozolomide for glioblastoma. N Engl J Med. 2005;352:987–996. doi:10.1056/NEJMoa043330
- NCCN Guidelines Central Nervous System Cancers. Version 2.2025
- Weller M, et al. EANO guidelines on the diagnosis and treatment of adult gliomas. Lancet Oncol. 2021;22(8):e391–e403.
- ASCO Guidelines: Treatment of newly diagnosed glioblastoma. J Clin Oncol. 2020;38(25):e150–e168.
- Perry JR, et al. Short-course radiation plus temozolomide in elderly patients with glioblastoma. N Engl J Med. 2017;376:1027–1037.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.