RNA interferaz 1998 – Hədəf gen ifadəsinin susdurulması

Elm jurnalisti Kat Arney belə yazır:

"Kiçik, şəffaf qurd iyirminci əsrin sonlarının ən həyəcanlı elm hekayələrindən birində qeyri-adi personaj kimi görünür. Lakin alimlərin Caenorhabditis elegans kimi tanıdığı bu kiçik qurdlar olmasaydı, amerikalı bioloqlar Andrew Fire və Craig Mello 2006-cı il Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel mükafatını qazana bilməzdilər."

Arxa plan olaraq genlər hüceyrələrimizdəki xromosomlarda yerləşən DNA (dezoksiribonuklein turşusu) tərəfindən müəyyən olunur. DNA məlumatı mRNA-ya (məlumatçı ribonuklein turşusu) kopyalana, sonra isə mRNA-dakı məlumatdan istifadə edilərək zülallar sintez oluna bilər. 1998-ci ildə Fire, Mello və həmkarları qurdları RNA interferaz (RNAi) adlanan prosesdə uyğun RNA ardıcıllıqlarına məruz qoyduqdan sonra xüsusi gen aktivliyini seçici şəkildə zəiflədə bildikləri üsulu təsvir etdilər.

• Bitkilər, meyvə milçəkləri və qurdlar kimi orqanizmlərdə RNAi təsirsizləşdiriləcək hədəf genə uyğun uzun, iki zəncirli RNA-lardan (dsRNA-lardan) istifadə etməklə laboratoriyada başlana bilər. 
• Hüceyrələrə daxil olduqdan sonra dsRNA-lar hüceyrələrdə olan Dicer adlı ferment tərəfindən daha kiçik müdaxiləedici (small interfering) RNA-lara (siRNA-lara) bölünür. 
• siRNA-lar RNA ilə əlaqəli susdurma kompleksləri (RISC-lər, Argonaute zülalını ehtiva edən zülal kompleksi) şəklində birləşir. 
• Argonautenin köməyi ilə RISC-lər daha sonra siRNA ardıcıllıqlarına uyğun mRNA-lara hücum edir, onları parçalayaraq məhv edir və beləcə hədəf genin ifadəsini susdurur. 

Alimlər məməlilərdə uzun dsRNA-lardan istifadə etmirlər, çünki onlar yad genetik material kimi qəbul olunur və güclü immun cavabı tətikləyir. Bununla belə, Dicer mərhələsini keçərək və daha qısa, uyğun siRNA-lardan istifadə edərək məməlilərdə RNAi ilə təcrübələr apara bilərlər.

Normal insan hüceyrələri ehtimal ki, RNAi-dən viruslara qarşı müdafiə (bitkilərdə və onurğasızlarda göründüyü kimi), gen ifadəsini və hüceyrələrin inkişafını yönləndirmək üçün istifadə edir. MikroRNA-ların hüceyrələrdə təbii yaranan qısa RNA parçaları olduğunu xatırlamaq lazımdır. Tədqiqatçılar RNAi-nin xərçəngin nəzarət altına alınması (şiş hüceyrələrindəki genlərin susdurulması yolu ilə), neyrodegenerativ xəstəliklərin müalicəsi və antiviral müalicələr də daxil olmaqla tibbi müalicələrdə istifadə oluna biləcəyinə ümid edirlər.

Yazıdakı şəklin izahı: Tədqiqatçılar ilk dəfə Caenorhabditis elegans qurdunda xüsusi genləri seçici şəkildə zəiflətmək üçün RNA müdaxiləsinin istifadəsini təsvir etdilər. Şəkildə canlı nümunədə iki zülalın mövcudluğu flüoresan konfokal mikroskopiya üsulları ilə göstərilmişdir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Andrew Zachary Fire (d. 1959), Craig Cameron Mello (d. 1960)

• Əvvəlki mövzu: DNR, Do Not Resuscitate 1991 – Həyata qaytarılmamaq hüququ
• Sonrakı mövzu: Robotik cərrahiyyə 2000 – Əməliyyat otaqlarının yeni nəsil cərrahları