Siqaret çəkməyənlərdə ağciyər xərçənginin artmasının səbəbi iqlim dəyişikliyidirmi?

İqlim dəyişikliyinin xərçəngə təsiri niyə vacibdir?

Heç vaxt siqaret çəkməyənlərdə ağciyər xərçənginin yayılma tezliyi sürətlə artır və mütəxəssislər bu artımda iqlim dəyişikliyinin mühüm rol oynaya biləcəyini bildirirlər. Bu yeni və diqqətçəkən əlaqə başda ətraf mühit amilləri olmaqla insan sağlamlığı ilə bağlı bir çox mövzunu yenidən düşünməyi zəruri edir. İqlim dəyişikliyinin yaratdığı hava çirklənməsi, yanğınlar, təbii fəlakətlər kimi hadisələrin insan sağlamlığına təsiri getdikcə daha çox görünür və bu təsirlər xüsusilə həssas qruplar üçün ciddi nəticələr doğura bilər.

Ən çox ölümə səbəb olan beşinci amilə çevrilib

9 yanvar 2024-cü ildə Nature Reviews Clinical Oncology jurnalında dərc olunan tədqiqatda heç vaxt siqaret çəkməyənlərdə ağciyər xərçənginin (HSİAK) histoloji və epidemioloji baxımdan siqaretlə əlaqəli xərçənglərdən fərqləndiyi və çox vaxt adenokarsinoma şəklində olduğu qeyd edilib. Xüsusilə qadınlara və Asiya mənşəli şəxslərə təsir edən bu xərçəng növünün dünyada xərçənglə bağlı ölümlər arasında beşinci yerdə olduğu təxmin edilir.

Yanlış anlaşılmanın qarşısını almaq üçün bunu aydınlaşdırmaq lazımdır:

• Ümumilikdə ağciyər xərçəngi dünyada xərçənglə əlaqəli ölümlərin birinci səbəbidir.
• Heç vaxt siqaret çəkməyənlərdə ağciyər xərçəngi (HSİAK) isə bütün xərçəng növləri arasında ən çox ölümə səbəb olan beşinci növdür.

Ağciyər xərçəngində yeni təhlükə: ətraf mühit amilləri

2024-cü il Dünya Ağciyər Xərçəngi Konqresindəki iclasda mütəxəssislər iqlim dəyişikliyi, elektron siqaret, kannabis istifadəsi və hərbi münaqişələr nəticəsində havayla daşınan kanserogen maddələrin təsirlərini müzakirə ediblər. Müxtəlif səbəblərdən yaranan bu yeni risk amillərinin bəzən bir-biri ilə əlaqəli olduğu və ətraf mühit təhlükələrinin əhəmiyyətinə diqqət çəkdiyi qeyd olunub.

Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin Səhiyyə Xidmətləri Tədqiqatları üzrə elmi direktoru Dr. Leticia M. Nogueira fərdi səviyyədə iqlim dəyişikliyinə diqqət yetirməyin və hərəkətə keçməyin yaxşı başlanğıc olduğunu bildirib.

Uzunmüddətli yanğın təsirinə məruz qalma və artan xərçəng riski

İqlim dəyişikliyi güclü qasırğalar və tezləşən meşə yanğınları kimi iqlimlə əlaqəli fəlakətlərlə əlaqələndirilir. Bu hadisələr xərçəng xəstələrinə qulluğu pozur və xəstələrdə daha pis nəticələrə səbəb olur. Dr. Nogueiranın fikrincə, bu hadisələr heç vaxt siqaret çəkməmiş şəxslərdə ağciyər xərçənginin artmasında mühüm rol oynayır.

The Lancet Planetary Health jurnalında dərc olunmuş əhali əsaslı tədqiqatda uzunmüddətli meşə yanğını təsirinə məruz qalmanın ağciyər xərçəngi və beyin şişləri riskini artırdığı müəyyən edilib. Tədqiqatda yanğın bölgəsindən 50 km məsafədə yaşayanlarda ağciyər xərçənginin yayılma tezliyi 4,9%, beyin şişlərinin tezliyi isə 10% daha yüksək olub. Müəlliflər bu nəticələrin qlobal əhəmiyyət daşıdığını, iqlim dəyişikliyinin yanğınların tezliyinə və şiddətinə gözlənilən təsirləri səbəbindən nəticələrin diqqətlə araşdırılmalı olduğunu vurğulayıblar.

Səhiyyə işçilərinin məsuliyyəti: iqlimə dost səhiyyə xidmətləri

Dr. Nogueira səhiyyənin ən çox emissiya yaradan sahələrdən biri olduğunu xatırladaraq iştirakçıları səhiyyə xidmətlərində ətraf mühitə dost üsullar tətbiq etməyə çağırıb. ABŞ səhiyyə sisteminin emissiyalarının Birləşmiş Krallığın ümumi emissiyalarından çox olduğunu qeyd edərək hər səhiyyə işçisinin öz iş yerində ətraf mühitə həssas yanaşmaları dəstəkləyə biləcəyini bildirib.

“Bu gün burada hər birimizin edə biləcəyi bir şey var: müəssisələrimizdə ətraf mühitə dost səyləri dəstəkləyə, fəlakətlərə hazırlıq və cavab tədbirlərində iştirak edə, davam edən zərərləri sənədləşdirərək məlumatlılığı artıra bilərik” deyib. CA: A Cancer Journal for Clinicians jurnalında dərc edilən şərhdə Dr. Nogueira və həmkarları iqlim dəyişikliyi ilə xərçəng arasındakı əlaqələr barədə daha çox məlumat verib, səhiyyənin istixana qazı emissiyalarına töhfə verən amilləri və təklif olunan müdaxilə strategiyalarını sadalayıblar.

Daha yaxşı dünya üçün güc bizdədir

Dr. Nogueira ətraf mühit təsirlərini azaltmaq üçün fərdi və institusional addımlar atıla biləcəyini bildirərək Archimedesin məşhur sözünə istinad edib: “Mənə kifayət qədər uzun ling verin, dünyanı yerindən tərpədim.” Hər bir insanın dəyişiklik yaratmaq gücünə malik olduğunu qeyd edərək təsir edə bildikləri məqamları görməyi və öz imkanlarından istifadə etməyi tövsiyə edib.

Bu tədqiqat yalnız elmi kəşfi deyil, həm də ətraf mühit barədə məlumatlılığın artırılması zərurətini vurğulayır. Səhiyyə işçilərinin və səhiyyə sistemlərinin iqlim dəyişikliyinə töhfəsini azaltmaq səyləri daha sağlam nəsillər üçün zərurət kimi qarşımıza çıxır.