Məzmuna keç
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · Tibbi onkologiya mütəxəssisi

Süd vəzi xərçəngi cərrahiyyəsinin tarixi - 1

Süd vəzi xərçəngi cərrahiyyəsinin tarixi - 1

Süd vəzi yerləşdiyi yerə görə asan müəyyən edilən orqan olduğundan, hətta qədim dövrlərdə də süd vəzi xərçəngi haqqında yazılı qeydlərin və nümunələrin olması çox da təəccüblü deyil.

Qədim dövrlərdə inanclar və tətbiqlər

Xərçəng haqqında ilk yazılı qeydlər olan Edwin Smith Papirusu süd vəzi xərçəngindən bəhs edirdi və eramızdan əvvəl 3,000 - 2,500 illərinə, yəni günümüzdən təxminən 5000 il əvvələ aid idi. Bu papirusda süd vəzi xərçəngi cərrahiyyəsinə dair özünəməxsus izahlar mövcuddur. “Süd vəzi toxunulmaz vəziyyətdə, şişmiş və xərçəng vəzinin hər tərəfinə yayılmış” olduqda xəstəlik sağalmaz kimi xarakterizə edilmişdir. Qədim Yunanıstanda süd vəzi xəstəliklərindən qurtulmaq üçün Tanrıdan kömək istənirmiş. Yunan məbədlərində Asklepios-a (Yunan mifologiyasında tibb və sağlamlıq tanrısı) süd vəzi formasında təqdim edilən nəzirlər bunu sübut edir. E.ə. 1600-cü illərdə qədim Misir perqamentlərində kauterizasiya (dağlama) ilə müalicə edilən 8 süd vəzi xərçəngi halı təsvir olunur. Eramızdan əvvəl 400-cü ildə “Tibbin atası” yunan filosofu Hippokrat xərçəngin səbəbi kimi insan bədənindəki dörd mayenin (qan, bəlğəm, sarı öd və qara öd) tarazlığının pozulması fikrini irəli sürmüşdür. Xüsusən qara ödün xərçəngə səbəb olması fikri min ildən artıq müddət hakim baxışlardan biri olmuşdur.

İsgəndəriyyəli Müqəddəs Leonidas eramızın 1-ci əsrində süd vəzi şişlərinin məharətlə və cəsarətlə cərrahi çıxarılmasını və kauter (dağlama) yanaşmalarını ətraflı izah etdi. Bədəndə geniş kəsiklə müəyyən ölçüdə şişlər çıxarılaraq indiki cərrahi tətbiqlərin onkoloji prinsiplərinin əsası bu illərdə qoyulmuşdur. Eramızın 200-cü ilində süd vəzi xərçənginə istinad edən Galen qanda qara öd yığılmasının sistemik xəstəlik olduğu nəticəsinə gəlmişdir. Bu qədim dövrlərdə yaşayan həkimlər menstruasiyanın (aybaşının) kəsilməsinin müəyyən şəkildə xərçənglə əlaqəli olduğunu qəbul etmişlər; əslində bu, yaşın artması ilə xərçəng arasında əlaqə ola biləcəyi mənasındadır. Bu nəzəriyyəyə əsasən Galen cərrahi yaraların sərbəst qanamasına şərait yaradaraq qara ödün xaric edilməsinə icazə vermiş və açılmış damarı bağlamaq üçün sap və ya tel istifadəsini uyğun hesab etmişdir.

Orta əsrlərdə cərrahi durğunluq

Eramızın 476 və 1.500 illəri arasında tibbdə əhəmiyyətli irəliləyiş qeydə alınmamışdır. O dövrün xristian inanclarına görə barbarlıq sayılan cərrahiyyə əvəzinə xəstəliklərin möcüzə və imanla sağaldılmasına üstünlük verilmişdir. İslam dünyasının diqqətli tərcümə ilə yunan təbabətini canlandırması tibbi bilikləri gələcək nəsillər üçün xilas etmişdir. 10-cu əsrdə İran mənşəli İslam alimi İbn Sina (Qərbdə Avicenna kimi tanınır) və Albucasis (Ebu Al-Kasım Al-Zahrawi, İspaniya), 12-ci əsrdə isə Maimonides (İspaniya) İslam zəfərlərinin sərhədlərini genişləndirmək üçün tibbi nailiyyətləri yayan üç məşhur həkimdir. Əbülqasım cərrahiyyədə kauter (dağlama) istifadəsini çox dəstəkləmişdir. Şişi məhv etmək və əməliyyata yararlı vəziyyətə gətirmək üçün yandırıcı məcun istifadəsi bu gün böyük süd vəzi xərçənglərində kimyaterapiyanın istifadəsi ilə eyni məntiqi xatırladır. Əbülqasım, Henri de Mondeville (Fransa cərrahiyyəsinin “atası”, 13-cü əsr) və Guy de Chauliac (Fransa, 14.. əsr) cərrahi armamentariuma (bütün tibbi üsullar, bütün tibbi avadanlıq və ləvazimat (həkim, tibb müəssisəsi və s. tərəfindən istifadə edilən); müəyyən vəzifə üçün işlədilən ləvazimat və avadanlığın bütün müxtəlifliyi) süd vəzi şişlərinin sürətlə çıxarılmasına kömək edən bənzərsiz tibbi alətlər təqdim etmişlər.

İntibah: İncəsənətin və cərrahiyyənin yaranmasının təqdisi

16 – 18-ci əsrlər yalnız bədii yaradıcılığın bəslənməsi deyil, həm də cərrahiyyənin doğuluşunun qızıl dövrü sayılmışdır. Cərrahi bacarıq bərbər yanaşmasından uzaqlaşaraq 16-cı əsrdə Belçikada Andreas Vesalius-un insan bədənini anatomik kəşfi ilə inkişaf etmişdir. İngiltərə və Fransada 18-ci əsrdə süd vəzinin Cooper bağları və Sappey-in subareolyar limfatik (limfa damarları) şəbəkəsi bu dövrdə öz yerini almışdır. Eyni dövrdə John Hunter (cərrahiyyənin şotland atalarından biri) süd vəzi xərçənginin səbəbi kimi “qara öd”ü limfa ilə əvəz etmişdir. Qatılaşmış süd, travma, şəxsiyyət tipi, məruz qalınan hava və infeksiya kimi çoxlu nəzəriyyə kanserogenez (xərçəngin yaranması) anlayışını bəsləmişdir. Bu dövrdə süd vəzisində yalnız şişli sahənin çıxarıldığı sadə lumpektomiyadan bütün süd vəzinin döş qəfəsi divarının əzələsi olan pektoralislə birlikdə radikal çıxarılmasına qədər qəhrəmancasına edilən bir çox əməliyyat tibbi qeydlərdə yer almışdır. Anesteziyanın olmadığı xatırlanarsa, bütün bunlar təsirli və təqdirəlayiqdir; bacarıq və sürət uğurlu cərrahın xüsusiyyətləri olmuşdur. Yadda saxlanmalı başqa məqam isə o dövrdə sağalma ümidi üçün yeganə üsulun cərrahiyyə olmasıdır. Həmçinin liqasiya (sap və ya tellə bağlama) və ya qurğuşun lövhə istifadə edərək süd vəzinin götürülməsinə çalışılan başqa tətbiqlər də qeydə alınmışdır.

2-ci hissə üçün klikləyin

Mənbələr

1. Ritu Lakhtakia.
A Brief History of Breast Cancer.
Sultan Qaboos Univ Med J. 2014 May; 14(2): e166–e169.

Görüş sorğusu

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Bu məqaləni birlikdə araşdıraq

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Drozdogan Köməkçisi

Süd vəzi xərçəngi cərrahiyyəsinin tarixi - 1

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

Söhbət və məxfilik məlumatı

Bu söhbətə Drozdogan Köməkçisi cavab verir. Səlahiyyətli sayt idarəçiləri onu keyfiyyət üçün nəzərdən keçirə bilər. Şəxsi məlumat paylaşmayın.

Cavablar OpenAI infrastrukturu ilə hazırlanır. Suallar və cavablar həmin xidmət tərəfindən işlənir; söhbət qeydləri saytımızda saxlanılır. Şəxsiyyət, əlaqə və ya şəxsi sağlamlıq məlumatlarını paylaşmayın.

0 / 1000

Yalnız məlumat üçündür; fərdi diaqnoz və ya müalicə məsləhəti verilmir.

Əlaqəli məqalələr

Bu mövzuda digər məqalələrə baxın.

Yeniliklərdən xəbərdar olun

Yeni məqalələri və elmi yenilikləri e-poçtla alın.

Google Analytics ümumi səhifələrdə bu pəncərədən asılı olmadan işləyir və analitik kukilərdən istifadə edə bilər. Buradakı seçiminiz yalnız xarici xidmətləri idarə edir.