Üsyanın alovu: Parasels, yanan kitablar və xərçəngin mineral sirri
Bu məqalədə
46-cı gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
“Xəstəliklər qədim perqamentlərdə deyil, təbiətin öz laboratoriyasında oxunur”, — deyən bir həkim minillik doqmaları külə çevirirdi.
1527-ci ilin yayında Bazel Universitetinin meydanında tibb tarixini sarsıdan hadisə baş verdi. İsveçrəli həkim və əlkimyaçı Paraselstələbələrinin qarşısında tibb dünyasının “mübahisəsiz” nüfuz sahibləri Qalenin və İbn Sinanın kitablarını böyük bir tonqala atdı. Ətrafındakılara hayqırırdı: “Hətta ayaqqabımın bağları belə sizin antik müəlliflərinizdən daha biliklidir! Həqiqət tozlu səhifələrdə deyil, təbiətin içində gizlənir!”
Xərçəng qara öd deyil, toplanan çöküntüdür
Parasels antik dövrün məşhur “humoral nəzəriyyəsini” rədd etdi. Ona görə bədən içinə mayelər doldurulmuş qab deyil, mürəkkəb kimyəvi ayırma mərkəzi idi. Xərçəng nəzəriyyəsini isə bu gün belə müasir səslənən “Tartar nəzəriyyəsi” üzərində qurdu.
Paraselsə görə yediyimiz qidalarda faydalı maddələrlə yanaşı zəhərli minerallar və duzlar da var idi. Bədənin daxilindəki “Archeus” (Daxili Əlkimyaçı) bu zəhəri ayıra bilmədikdə, həmin minerallar şərab çəlləyinin dibindəki çöküntü (tartar) kimi orqanlarda çökür və daşlaşırdı. Xərçəng də toxumaları çürüdən məhz bu qeyri-üzvi çöküntülərin özü idi.
Bu nəzəriyyə həmin dövr üçün ağlasığmaz sıçrayış idi. Xərçəng artıq bədəndə sərbəst dolaşan ümumi tarazlıq pozuntusu deyil, müəyyən bir orqanda başlayan, bədənin kimyəvi emal səhvindən qaynaqlanan metabolik proses kimi təsvir edilirdi.
Zəhəri dərmana çevirən yeganə şey onun dozasıdır
Xərçəngi kimyəvi pozulma kimi görən Parasels həllin də kimyəvi olmalı olduğuna inanırdı. Ənənəvi bitki təpitmələrini kənara qoyaraq laboratoriyasında distillə etdiyi arsen, civə, kükürd və qurğuşun kimi ağır metallardan istifadə etməyə başladı. Xəstələrini zəhərləməkdə ittiham olunduqda, bu gün müasir tibbin və onkologiyanın mərkəzində duran həmin ölməz müdafiəni səsləndirdi:
Bu cümlə bugünkü onkoloji praktikimizin, xüsusilə də kimyaterapiya fəlsəfəsinin kök hüceyrəsidir. Hüceyrəni məhv edəcək qədər güclü olan o “zəhərli” vasitələrin nəzarət edilən doza ilə necə “şifaya” çevrilə biləcəyinə dair ilk müdriklik toxumudur.
Hüceyrənin dərinliklərinə gedən yol: anatomik dürüstlük
Parasels xərçəngin kimyasını dəyişmişdi, amma Qalenin 1500 illik əfsanəsini tamamilə aradan qaldırmaq üçün bu kifayət deyildi. “Qara öd” adlanan mayeni daşıyan xəyali kanalların gerçəkdə mövcud olub-olmadığını kimsə sübut etməli idi.
Növbəti yazımızda anatomiya bıçağından heykəltəraş kimi istifadə edən və insan bədənini ən incə təfərrüatına qədər çəkərək “Qalen yanılıb, belə bir kanal yoxdur!” deyəcək Andreas Vezalininmöhtəşəm dünyasına qonaq olacağıq.
Şəfa ölçü və tarazlıqda gizlənir
Parasels bizə onkologiyanın ən qədim həqiqətini miras qoydu: Dəqiqlik. Onun “doza” vurğusu bu gün “fərdiləşdirilmiş tibb” adlandırdığımız, hər xəstənin öz bioloji həddinə uyğun müalicəni planlaşdırmaq cəhdimizin sələfidir.
Xərçənglə yolumuzda bədənimizi “kimya laboratoriyası” kimi görmək həyat vərdişlərimizin və qəbul etdiyimiz maddələrin nə qədər həyati olduğunu xatırladır. Paraselsin üsyankarlığı əslində təbiətə dərin hörmətindən qaynaqlanırdı. Biz də bu gün elmin işığında həmin “Daxili Əlkimyaçı”nı (immun və metabolik tarazlığı) yenidən fəallaşdırmaq üçün çalışırıq.
Elmi mənbələr və əlavə oxu
- 1. Borzelleca, J. F. (2000). Paracelsus: Herald of Toxicological Genetics. Toxicological Sciences, 53(1).
- 2. Grandjean, P. (2016). Paracelsus Revisited: The Dose Makes the Poison. Toxicological Sciences, 152(1).
- 3. Webster, C. (2008). Paracelsus: Medicine, Magic and Mission at the End of Time. Yale University Press.
- 4. Hajdu, S. I. (2011). Landmarks in History of Cancer: Renaissance Period. Cancer.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.