Uzunömürlülüyə maneə əzələ kütləsinin azalması – SARKOPENİYA ola bilərmi?

Dünyada gözlənilən ömür uzandıqca yaşlı əhali sürətlə artır. Lakin yaşlanma fiziki və funksional itkilər də gətirir. Bunların ən diqqətçəkəni skelet əzələlərinin kütləsi və gücünün azalması, yəni sarkopeniyadır.

Sarkopeniya nədir?

Sarkopeniya yaşlanma zamanı skelet əzələlərinin kütləsi, gücü və funksiyasının itirilməsi ilə səciyyələnir. Hərəkət qabiliyyətindən müstəqil yaşamağa və həyat keyfiyyətinə qədər bir çox sahəyə mənfi təsir göstərir.

Bu yazıda sarkopeniyanın tərifi, yaranma mexanizmləri, diaqnostika və qiymətləndirmə üsulları, mövcud və mümkün müalicələr nəzərdən keçirilərək bu ciddi vəziyyətin səbəbləri və həll yolları elmi baxımdan araşdırılır.

Sarkopeniya adı haradan gəlir?

Sarkopeniya ilk dəfə 1989-cu ildə Rosenberg tərəfindən təsvir edilib. Adı yunan dilində “ət çatışmazlığı” mənasını verən “sarx” və “penia” sözlərindən yaranıb. Yaşlılarda Sarkopeniya üzrə Avropa İşçi Qrupunun (EWGSOP) tərifinə görə, bu sindrom skelet əzələlərinin kütləsi və gücünün tədricən və ümumi azalması ilə səciyyələnir. Düzgün diaqnoz qoyulmadıqda və müalicə edilmədikdə sarkopeniya yalnız həyat keyfiyyətini aşağı salmır, ömrü də qısalda və səhiyyə sisteminə böyük iqtisadi yük yarada bilər.

Sarkopeniyanın əlamətləri

Sarkopeniyanın əlamətləri bunlardır:

1. Əzələ gücünün azalması: Gündəlik işləri yerinə yetirməkdə çətinlik, məsələn, banka qapağını aça və ya çanta daşıya bilməmək.

2. Əzələ kütləsinin azalması: Ayaq və ya qolların nazilməsi kimi gözlə görünən əzələ itkisi.

3. Müvazinət və koordinasiya problemləri: Daha tez-tez yıxılma, xalçaya və ya əşyalara ilişmə.

4. Fiziki qabiliyyətin zəifləməsi: Yerimə sürətinin azalması, pilləkən çıxmaqda çətinlik və ya dözümlülüyün daha qısa sürməsi.

5. Enerji azlığı və tez yorulma: Gündəlik işlərdə həmişəkindən daha çox yorğunluq hiss etmək.

6. Funksional itkilər: Əvvəllər asanlıqla görülən işləri yerinə yetirə bilməmək.

7. Hərəkət məhdudluğu: Oynaqlarda sərtlik və elastikliyin azalması.

8. Sosial təcrid: Hərəkət qabiliyyəti zəiflədiyinə görə sosial əlaqələrin azalması.

Bu əlamətlər zamanla arta və həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərə bilər. Erkən aşkarlama və müdaxilə sarkopeniyanın irəliləməsini ləngitmək üçün vacibdir.

Sarkopeniya nə üçün və necə yaranır?

Sarkopeniya bir neçə mexanizmlə əlaqəli mürəkkəb yaranma prosesinə malikdir:

1. Sinir-əzələ degenerasiyası: Yaşlanma ilə motor neyronlar itirilir və əzələ lifləri, xüsusilə II tip sürətli və qlikolitik liflər atrofiyaya uğrayır. Nəticədə əzələ kütləsi azalır və yerini yağ toxuması tutur.

2. Əzələ zülalı mübadiləsində pozuntular: Yaşlandıqca zülalın sintezi və parçalanması arasındakı tarazlıq pozulur. Xüsusilə IGF-1/mTOR siqnal yolunun zəifləməsi, atrogin-1 və MuRF-1 kimi ubikvitin liqazaların artması əzələ itkisinə töhfə verir.

3. Hormon səviyyəsi və həssaslığının azalması: Testosteron, böyümə hormonu (GH) və D vitamininin azalması əzələ kütləsi itkisi və funksional pozuntularla sıx əlaqəlidir.

4. Xroniki iltihab və oksidləşdirici stress: Yaşlanma ilə əlaqəli xroniki iltihab (“inflammaging”) əzələ zülalı mübadiləsini pozur və katabolik yolları fəallaşdırır.

5. Davranış amilləri: Fiziki hərəkətsizlik və yetərsiz qidalanma sarkopeniyanın yaranmasında mühüm rol oynayır. Zülalın az qəbulu və oturaq həyat tərzi əzələ itkisini sürətləndirə bilər.

Sarkopeniya diaqnozu necə qoyulur?

Diaqnoz adətən iki əsas göstəriciyə söykənir: əzələ kütləsinin və əzələ funksiyasının aşağı olması. Aşağıdakı üsullardan istifadə edilə bilər:

1. Əzələ kütləsinin ölçülməsi: İki enerjili rentgen absorbsiyometriyası (DEXA) və bioelektrik impedans analizi (BIA) əzələ kütləsini qiymətləndirmək üçün geniş istifadə olunur.

2. Fiziki qabiliyyət testləri: Əl sıxma gücü, yerimə sürəti və stuldan qalxma kimi sadə testlərlə fiziki qabiliyyət qiymətləndirilir.

3. Biomarkerlər: IGF-1, miostatin və interleykin-6 kimi biomarkerlər sarkopeniyanın erkən diaqnozu və izlənməsində istifadə oluna bilər.

Sarkopeniya ilə uzunömürlülük arasındakı əlaqə

Sarkopeniya yaşlanmadan asılı olmayaraq fiziki əlillik, yıxılma, sınıq, metabolik pozuntular və hətta erkən ölüm riskini artırır.

Rəqəmlərlə göstərilən əlaqə:

1. Əzələ kütləsinin itirilməsi:

   • 30 yaşdan sonra əzələ kütləsi hər 10 ildə 3-8% azalır və bu itki 60 yaşdan sonra sürətlənir.
   • 80 yaşa çatdıqda əzələ kütləsi 30-50% azalmış ola bilər.

2. Əzələ gücünün itirilməsi:

   • Əzələ gücü kütlədən daha sürətlə azalır. Məsələn, ayaq əzələlərinin gücü hər 10 ildə 10-15% azalır, 70 yaşdan sonra isə bu göstərici 25-40%-a çatır.

3. Yayılma tezliyi:

   • Sarkopeniya 60 yaşdan yuxarı şəxslərdə 10-27%, 70 yaşdan yuxarı şəxslərdə isə 33%-ə qədər ola bilər.
   • Sarkopenik piylənmə 60 yaşdan yuxarı qadınların 18,1%-inə, kişilərin isə 42,9%-inə təsir edir.

4. Ölüm və sağqalım:

   • Sarkopeniya ilə əlaqəli fiziki çatışmazlıq və yıxılma riski sınıqlarla birlikdə xəstəxanada qalma müddətini uzadır və ölüm göstəricilərini artırır.
   • Əzələ gücündə hər 10% azalma ömrü 7% qısalda bilər.

5. Uzunömürlülüyə təsirləri:

   • Əzələ gücü və fiziki qabiliyyəti yüksək olan yaşlı şəxslər aşağı fiziki qabiliyyətli şəxslərlə müqayisədə 30-40% daha uzun yaşamaq ehtimalına malikdirlər.

Diqqətçəkən anlayış: SARKOPENİK PİYLƏNMƏ

Sarkopenik piylənmə yaşla əlaqəli skelet əzələsi kütləsi və gücünün azalması (sarkopeniya) ilə bədəndə həddindən artıq yağ toplanmasının (piylənmə) eyni vaxtda olmasıdır. Bu birləşmə əzələ-yağ nisbətini dəyişir, fiziki funksiyalara, metabolik sağlamlığa və ümumi həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.

Əsas xüsusiyyətlər:

1. Əzələ itkisi: Sarkopeniyaya bağlı skelet əzələsi kütləsi və gücünün azalması.
2. Yağın artması: Piylənməyə bağlı artıq yağ yığılması, adətən qarın nahiyəsində.
3. Fiziki funksiya itkisi: Hərəkət qabiliyyətinin və yerimə sürətinin azalması, gündəlik işlərdə çətinlik.
4. Metabolik pozuntular: İnsulinə davamlılıq, tip 2 diabet və ürək-damar xəstəlikləri riskinin artması.

Risk amilləri:

• Yaşlanma: Yaşla bağlı əzələ itkisinin piylənmə ilə birləşməsi.
• Fiziki fəallığın azlığı: Hərəkətsiz həyat tərzi əzələ itkisini sürətləndirir və yağ yığılmasına kömək edir.
• Yetərsiz qidalanma: Zülal çatışmazlığı əzələ qurulmasına mənfi təsir göstərir.
• Hormonal dəyişikliklər: Testosteron və böyümə hormonu səviyyəsinin azalması.

Klinik təsirlər:

• Yıxılma və sınıq riski: Əzələlərin zəifləməsi və yağ toxumasının artırdığı mexaniki yük səbəbindən.
• Hərəkətsizlik və sosial təcrid: Fiziki fəallığın məhdudlaşması, tənhalıq və müstəqilliyin itirilməsi.
• Xəstəlik yükünün artması: Metabolik sindrom, ürək xəstəlikləri və iltihabla əlaqəli digər xəstəliklər.

Müalicə yanaşmaları

1. Fiziki fəallıq: Müqavimətin tədricən artırıldığı güc məşqləri əzələ kütləsi və funksiyasını yaxşılaşdırmaq üçün ən təsirli müalicə üsulu sayılır.

2. Qidalanma: Zülal qəbulunun artırılması və çatışmayan vitaminlərin, məsələn, D və ya B12 vitamininin əlavə qəbulu əzələ kütləsinin qorunmasına kömək edə bilər.

3. Hormonal müalicələr: Testosteron əvəzedici müalicə və selektiv androgen reseptor modulyatorları (SARMs) əzələ kütləsini artırmaq üçün potensial və araşdırılan müalicə seçimləridir.

4. İltihabəleyhinə müalicələr: Xroniki iltihabı hədəfləyən monoklonal anticisimlər və ACE inhibitorları sarkopeniyada ümidverici və araşdırılan müalicə seçimləridir.

Yekun

Sarkopeniya yaşlıların həyat keyfiyyətini azaldan və səhiyyə sisteminə əhəmiyyətli yük gətirən ciddi sindromdur. Fiziki məşqlər və qidalanma onun idarə olunmasında ən təsirli üsullardır. Bununla belə, sarkopeniyanın əsas patofizioloji mexanizmlərini hədəfləyən yeni strategiyaların hazırlanması bu vəziyyətin qarşısının alınması və idarə edilməsində həlledicidir. Daha sağlam yaşlılıq dövrü üçün insanların erkən diaqnostika və qoruyucu müalicə yanaşmaları barədə məlumatlandırılması vacibdir.