Wanna Cry virusu ilə İngiltərə səhiyyə sisteminə kiberhücum

Birləşmiş Krallıq Səhiyyə Xidmətinin (NHS) informasiya sistemlərini əvvəllər görülməmiş Wanna cry adlı virus proqramından qorumaq üçün zamanla yarışdığını gördük.

12 may 2017-ci ildə kompüter hakerləri Microsoft əməliyyat sistemlərindəki boşluqdan istifadə edərək İngiltərə Səhiyyə Xidməti NHS-in məlumatlarını girov götürdülər. NHS əməkdaşlarından biri gələn məsum görünüşlü elektron məktublardan birini açanda Wanna cry virusu sistemlərində fəallaşaraq bütün məlumatları şifrələdi və istifadəçi fəaliyyətini əngəllədi. Ardınca NHS həkimləri və tibb bacıları ekran qarşısında çarəsizcə fidyə mesajına baxıb qaldılar. İstifadəçilər heç bir fayla daxil ola bilmirdilər, ekranda isə 3 gün ərzində müəyyən edilmiş pul tələb olunan hesaba yatırılmasa fidyə məbləğinin 2 qatına çıxacağı, 7 gün ərzində yatırılmasa fayllarına bir daha heç vaxt çata bilməyəcəkləri yazılırdı.

Bir NHS əməkdaşı hadisə anını belə danışır: “Xəbərlər yayılmadan əvvəl NHS-də nəyinsə yolunda getmədiyini anladıq. Xəstəxana sistemləri həyəcan siqnalı vermədən əvvəl iş yoldaşlarımızdan kompüterlərinin donduğuna dair çoxsaylı mesaj aldıq. Söz-söhbətlər sürətlə yayıldı; təcili olmayan əməliyyatlar ləğv edildi, klinikalar yenidən təşkil olundu və rəhbərlər xüsusi iclaslar keçirdilər. Hər böhranda olduğu kimi qarışıqlıq, çaşqınlıq və şayiələr ortaya çıxdı.

Nəhayət, xəbərlərdə hücumun dayandırıldığı açıqlandı. Xəstəxanaların və ilkin səhiyyə xidməti göstərən mərkəzlərin sistemləri təsirləndi və NHS sistemlərini elektron olaraq bağladı.

Ağıllı telefonların inanılmaz sürətlə yayılması və informasiya texnologiyalarının həyatımızın hər sahəsində olması təşvişə düşməyimiz üçün kifayət idi. Hazırda NHS xəstəxanalarının çoxunda elektron qeydlər, görüntüləmə sistemləri və elektron resept tətbiqləri istifadə olunur. Bəlkə bir stetoskop olmadan sağ qala bilərik, amma kompüter məlumatlarımız olmadan bu, çox da mümkün görünmür.”

Köhnə günlərə qayıdış

İngiltərədə bir çox xəstəxana “Wanna cry” virusu öz sistemlərinə yoluxmadan əvvəl sistemlərini elektron olaraq qoruya bildiklərini açıqladı.

Lakin bu kiberhücumun təsirinin həqiqətən faciəvi səviyyədə olduğu görünür. Belə ki, Wannacry 3 gündə dünyada iki yüz mindən çox kompüteri ələ keçirmişdi. Səhiyyə sahəsində yoluxduğu bütün kompüterlərdə elektron xəstə qeydlərinə zərər verdiyi üçün köhnə üsul qələm-kağız işlərinə qayıtdılar. Bu vəziyyət onsuz da ən böyük problemi lənglik olan İngiltərə səhiyyə xidmətinin daha da ləngiməsinə səbəb oldu. Eyni zamanda sənədlərin yığılması səbəbindən sistemlər normallaşanda onları yenidən sistemə daxil etmək üçün çox əlavə vaxt işləməli oldular.

Heç bir şəkildə kağızla əməliyyat aparılmayan, işlərin tam elektron görüldüyü bəzi NHS ümumi qəbul məntəqələrində xəstə qəbul edilə bilmədi. Bununla yanaşı, bir çox xəstəxana xidməti də pozuldu. Londondan bir ümumi praktik həkimin ifadəsi ilə: “Xəstələrin təhlükədə olmadığını demək düzgün deyil, çünki ən əsas təcili ehtiyacımız olan X-ray rentgen görüntüləməsində belə çətinlik yaşayırıq.”

Londonun ən böyük xəstəxanalarından birində qan məhsullarının saxlandığı soyuducuların nəzarət sistemlərinin pozulması cərrahi əməliyyatların təhlükəsizliyi üçün problem yaratdı. London Xəstəxanası travma, insult və infarkt mərkəzlərini bağladı, xəstələrin daha uzağa getməsinə və çox növbə gözləməsinə səbəb oldu. Xəstələrin işi artıq daha çətin idi və onlarda qorxu ilə kədər üstünlük təşkil etməyə başlamışdı. Financial Times-a danışan bir xəstə belə deyirdi: “18 aydır ürək əməliyyatı üçün növbə gözləyirdim, hər şey hazır idi, amma o gün məsləhətçi gəlib sistemlərinə hücum olduğunu və əməliyyatın ləğv edildiyini, əməliyyat zamanı qan lazım olsa uyğun olanını tapa biləcəkləri sistemin olmadığını dedi.”

Bu hücum NHS informasiya sistemlərinin kiberhücumlara qarşı nə qədər müdafiəsiz olduğunu və böhran vəziyyətinin idarə edilə bilmədiyini göstərdi. Sayı bir neçə yüz minə çatan NHS kompüterlərində 14 illik Windows XP sistemləri istifadə olunurdu və bu hadisə Microsoft-un belə hücumlara qarşı mart ayında dərc etdiyi yeniləmənin vaxtında quraşdırılmadığını və ya sistemlərin bu yamaqdan faydalana bilməyəcək qədər köhnə olduğunu göstərdi.

Üz transplantasiyası, bionik qollar hazırlaya bilən, hətta uşaqlıqdakı dölə nəzarət edə bilən həkimlərin kiberhücumdan sonra belə çarəsiz qalması kompüterlərin hətta qızıldan da qiymətli olduğunu göstərdi.

NHS-in təsirləndiyi bu kiberhücum bir çox dərs çıxarılmasını təmin etdi. Əvvəlcə səhiyyə siyasətçiləri, sığorta qurumları və xəstəxanalar potensial təhlükələr və nəticələri barədə məlumatlandırılırdılar, lakin zərərin bu qədər olacağını düşünmürdülər və bununla üzləşdilər. Bu üzləşmə xəstəxanaların informasiya sistemlərinin inkişaf etdirilməsinin zəruriliyini ortaya qoydu. Birləşmiş Krallıq tarixində bu kiberhücuma qədər, informasiya təhlükəsizliyi NHS üçün prioritet deyildi.

Wanna Cry virus hücumunda son vəziyyət nədir?

Hücumdan 1 həftə sonra antivirus proqramları kompüterləri bu hücumdan qoruyacaq proqramları pulsuz istifadəyə açdılar. Həmçinin gənc təhlükəsizlik proqramçısının virusun proqramındakı kod boşluğunu görərək hücumun yayılmasını dayandırdığı da yazıldı. Burada ironik vəziyyət diqqət çəkir: Windows-un kod boşluğu virusun sistemə girməsinə, virusun kod boşluğu da virusun dayandırılmasına imkan verir. Bu vəziyyət xərçəng sahəsində xərçəng hüceyrələrinin zəif tərəflərini axtardığımız hədəfə yönəlmiş müalicələrə bənzədilə bilər…

Hücum bir çox kompüterə və istifadəçiyə həqiqətən təsir etdi. Görünən odur ki, Wanna cry virusu daha çox kompüterə yoluxa bilməyəcək, amma mütləq bunu təqlid edən başqa zərərli proqramlar olacaq. Bu hücum ötüşmüş görünsə də, növbəti hücumda daha böyük problemlər yaşana bilər. İstifadə müddəti bitmiş tibbi materiallardan istifadəni necə qəbul etmiriksə, eyni vəziyyət informasiya məhsulları üçün də keçərli olmalıdır. .

Əlavə oxu: Wanna Cry virusu gənc təhlükəsizlik proqramçısı tərəfindən necə əngəlləndi?

MalwareTech təxəllüsünü istifadə edən 22 yaşlı təhlükəsizlik proqramçısı hadisə baş verəndə məzuniyyətdə olduğunu, lakin yayılan bu fidyə proqramını eşitdikdən sonra kompüter arxasına keçib araşdırmağa başladığını danışdı.

Gənc adam tətbiqin kodlarına çataraq “söndürmə düyməsi” tapdığını və onu işə saldığını bildirdi: “Əslində qismən təsadüf idi. Bütün gecə tətbiqi araşdırmış və gözümü qırpmamışdım. Tapıntımdan sonra böyük maraq gördüm. Məzuniyyətimi belə istifadə etdiyim üçün müdirim mənə bir həftə də məzuniyyət verdi”

Proqramçıların wanacrypt0r 2.0 adlandırdıqları ransomware növlü bu virus proqramının hər kompüterə yoluxanda müəyyən internet ünvanına qoşulmağa çalışdığını bildirən MalwareTech təsadüfi hərflərdən ibarət bu uzun ünvanın əslində mövcud olmadığını gördü. 10 dollara bu domen adını alıb gələcək bağlantılara əsasən virusun neçə kompüterə və hansı ölkələrə qoşulduğunu aşkar etmək istədi, lakin bu addımı gözlənilmədən proqramdakı kodu tətikləyərək yayılmasını dayandırdı.

Söndürmə düyməsi kimi də adlandırılan bu kodlar zərərli proqram yaradıcıları tərəfindən işlərin tərs getməsi ehtimalına qarşı proqramın yayılmasını əngəlləmək üçün istifadə olunur. Bu arada MalwareTech adlı istifadəçinin bu tapıntısı proqramın yayılmasını əngəlləsə də, bu virusdan təsirlənmiş kompüterlər üçün həll mənbəyi kimi görülmür. Tədqiqatçılar növbəti fidyə proqramlarında bu “söndürmə düyməsi” kodunun olmayacağını proqnozlaşdırırlar.