Tibb tarixinin ən böyük ixtirası: Stetoskop

“1816-cı il idi. Gənc və bir qədər artıq çəkili qadın müraciət etmişdi. Döş qəfəsində sıxılma hiss edirdi. Ümumi əlamətləri də ürək çatışmazlığını göstərirdi…” Rene Theophile Hyacinthe Laënnec (1781-1826) fransız həkim idi. 1816-cı ildə insanlıq tarixinin ən mühüm kəşflərindən birini edərək stetoskopu ixtira etdi. Bu yeni alətlə ürək və ağciyərlərin yaratdığı səsləri araşdırıb diaqnoz qoydu.

Laënnec sonralar insan bədəninin səslərini dinləyərək apardığı yeni üfüqlər açan tədqiqatlarını ilk dəfə De L’auscultation Mediate-də yayımlayacaq, ağciyərlə bağlı bir çox xəstəliyi ilk dəfə təsvir edərək klinik auskultasiyanın atası adlandırılacaqdı. 1816-cı ilin sərin sentyabr səhərində 35 yaşlı Dr. Laënnec Parisdə Luvr sarayının həyətində gəzərkən iki uşağın uzun taxta və iynə ilə bir-birinə siqnal göndərdiyini fərq etdi. Biri qulağını çubuğun dəliyinə dayayır, digəri çubuğun o biri ucunu iynə ilə cızırdı və qarşı tərəfdə səs güclənmiş eşidilirdi. Sonrakı illərdə De L’auscultation Mediate kitabında bu hadisəni və insanlıq tarixinə bəxş etdiyi ixtiranı necə tapdığını öz sözləri ilə yazacaqdı.

Ürək xəstəliklərinin ümumi əlamətlərini daşıyan artıq çəkili gənc qadın araşdırıb Dr. Laënnec-ə müraciət etdi. O günədək döş qəfəsi həkimin qulağını xəstənin sinəsinə yaxınlaşdırıb birbaşa dinləməsi ilə yoxlanılırdı, lakin bu xəstənin nə çəkisi, nə də cinsi buna əlverişli idi. Laënnec bir qədər utanaraq və çarəsizliklə həm xəstənin şikayətlərini dinləyir, həm də ürək səslərini necə eşidəcəyini düşünürdü. O anda uşaqların oyunu yadına düşdü, kağızı rulon edib ürəyin üzərinə uyğun xəstənin sinəsinə qoydu, digər ucuna qulağını yaxınlaşdırıb dinləməyə başladı. Artıq ürək səslərini daha rahat eşidirdi və bu fikir Laënnec-in tibb dünyasına yeni üfüqlər açacaq ixtira təqdim etməsinə yol açdı. Bundan sonra kağız rulon həkimimiz tərəfindən içiboş taxta silindr şəklində hazırlanıb stetoskop adlandırılacaqdı.

Sonra Laënnec qarşısına 3 addımlı yol qoyacaqdı. Əvvəl döş qəfəsi xəstəliklərini araşdırıb aydınlaşdıracaq, ikinci mərhələdə bronx, ağciyər və plevra (ağciyər pərdəsi) xəstəliklərinə yönələcəkdi. Üçüncü mərhələdə isə ürək və onun uzantılarının xəstəliklərini araşdıraraq bir çox yeni xəstəliyi ilk dəfə izah edib təsnif edəcəkdi.

Stetos (döş qəfəsi) və skopein (baxmaq) yunan sözlərinin birləşməsindən yaranan stetoskop 1816-cı ildə Rene Laënnec tərəfindən Parisdəki Necker-Enfants Malades xəstəxanasında ixtira edilmişdir. Stetoskop orqanizmimizdə yaranan səsləri dinləmək üçün istifadə etdiyimiz cihazdır. Stetoskopla bədəni dinlədiyimiz fiziki müayinə “auskultasiya” adlandırılır. Cihazın alt hissəsində diafraqma, ortasında boru formasında tüp, üstündə isə qulaqlıq yerləşir. Diafraqma xəstənin üzərinə qoyulur, bədəndəki səslər onu titrədir, yaranan akustik təzyiq dalğaları boruda irəliləyib dinləyənin qulaqlarına çatır və orada yayılır. Stetoskop tam olaraq mexaniki gücləndirici rolunu oynayır.

İlk model taxta borudan ibarətdir və tək çıxışlıdır. Sonra təkmilləşdirilərək bugünkü formasını alacaqdır. Laënnec-in taxta borudan hazırladığı ilk həqiqi stetoskop 19-cu əsrin ikinci yarısında rezin boru hazırlananadək istifadə edilmişdir. Sonradan səsi qavramaq üçün diafraqmanın arxasına zəng hissəsi əlavə olunmuşdur. Zəng aşağı tezlikli səsləri eşitmək üçün dəriyə yüngül təmasla, diafraqma isə yüksək tezlikli səslər üçün sıx təmasla istifadə edilir. İlk istehsalından bəri bir çox dəyişiklik keçirmiş, iki çıxışlı olmuş, zəng və diafraqması iki və ya üçbaşlı edilmişdir. Bu ikitərəfli stetoskop Rappaport və Sprague tərəfindən 20-ci əsrin əvvəlində ixtira edilmişdir. Yeni üsullarla elektron və diferensial (2 döş nahiyəsini də dinləyə bilən) stetoskoplar istehsal edilmişdir.

Stetoskop növləri

Stetoskopun müxtəlif növləri vardır. Bunlar;

• Akustik stetoskop
• Elektron stetoskop
• Fetal stetoskop
• Doppler stetoskop
• 3D (3 ölçü)–çaplı stetoskop modelləridir.

Akustik stetoskop

Akustik stetoskoplar qeyd etdiyimiz klassik stetoskoplardır və ən çox istifadə olunan stetoskop növüdür. Onların şərhi yalnız mütəxəssislər tərəfindən mümkündür.

Elektron stetoskop

Elektron stetoskoplar isə şərh edilmiş məlumat təqdim edə bilir. Bu proses üçün mikrofonlar istifadə edilir. Sensor səsi qəbul edir, siqnal gücləndiricidə artırılır və prosessora daxil olan məlumatın çıxışı alınır. Xəstəliklə bağlı səs və ya zərərsiz küy beləliklə kompüter analizli elektron stetoskoplardan əldə oluna bilər. Ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri qeydə alan modellərin olmasıdır; stetoskopdakı qeyd cihazının topladığı səslər kompüter, telefon və ya musiqi pleyerində dinlənilə bilir və bu teletibb üsulu daha geniş imkanlar təmin edə bilər.

Fetal stetoskop

Fetal stetoskop isə əvvəllər fetoskop adlandırılan akustik stetoskop növüdür. Pinard stetoskopu da adlandırılan cihazın trubaya bənzər forması vardır. Hamilə qadınlarda körpənin ürək səslərini dinləmək üçün istifadə olunur. Böyümüş qarın səthinə uyğunlaşması üçün bu formada hazırlanmışdır.

Doppler stetoskop

Doppler stetoskop elektron cihazdır və ultrasəsdə istifadə olunan səs dalğalarının orqanlardan əks olunması ilə ölçmə aparmaq üçün hazırlanmışdır. Doppler stetoskop ürəkdə hərəkətli obyektləri müəyyən edə bilir. Son vaxtlarda böyüklərdə qapaq hərəkətlərinin və qan axını səslərinin Doppler stetoskopla auskultasiyasının mümkün olduğu göstərilmişdir. Lakin Doppler və klassik auskultasiyanın fiziki fərqləri vardır və üsulların bir-birini tamamlaya biləcəyi irəli sürülmüşdür. Doppler stetoskop son vaxtlar hərbi səbəbdən yüksək səsli mühitlərdə xəstələrin auskultasiyasını təmin etmək üçün inkişaf etdirilmişdir.

3D (3 ölçü)–çaplı stetoskop modelləri

3D çaplı, yəni 3 ölçülü çaplı stetoskoplarda vəziyyət bir qədər fərqlidir; məlum olduğu kimi, 3 ölçülü printerlər artıq həyatımızın hər sahəsində təsir göstərib onu asanlaşdırır. Son dövrün açıq mənbəli layihəsinə görə Dr. Tarek Loubani hazırladığı stetoskop sayəsində mühasirə və atəş altındakı bölgələrə aşağı büdcəli stetoskop çatdırmağı hədəfləyir. 3 ölçülü printerlərlə istehsal etdiyi hissələrlə plastik, lakin oyuncaq olmayan stetoskop hazırlayıb həyati tibbi avadanlıq çatışmazlığını və əsas ehtiyacları qarşılamağa çalışır.

Digər 3 ölçülü stetoskop isə ABŞ-da yaşayan Suman Mulumudi adlı 15 yaşlı gənc tərəfindən hazırlanmışdır. Atası kardioloq olan gənc 3 ölçülü printerlə stetoskop formasında telefon qabı istehsal etmiş və eyni zamanda bu dalğaları telefona qeydə alacaq sistem hazırlamışdır.

Son söz olaraq; Stetoskop bütün həkimlərin ortaq istifadə etdiyi bəlkə də yeganə alətdir. Təbabətin ən güclü rəmzlərindəndir və başqa heç bir rəmz həkimləri bu qədər yaxşı təsvir etməmişdir. Həm etibar simvolu olmuş, həm də boyundan asılan qiymətli rəmzə çevrilmişdir. Çarəsizlikdən doğan möcüzəvi ixtira belə hekayələşərkən bütün ünsürləri insan həyatına dərindən təsir edən tibb tarixinin çox mühüm yeri vardır. Bu hekayə isə təbabətə töhfələrdən bir hissə və gözəl nümunədir.