بزرگ‌ترین اختراع تاریخ پزشکی: گوشی پزشکی

«سال 1816 بود. زن جوان و کمی چاقی مراجعه کرده بود. در سینه احساس فشار داشت. نشانه‌های عمومی نیز نارسایی قلبی را توصیف می‌کردند…» Rene Theophile Hyacinthe Laënnec (1781-1826) پزشک فرانسوی بود. در 1816 با اختراع گوشی پزشکی یکی از مهم‌ترین کشف‌های تاریخ بشر را رقم زد. با این ابزار تازه صداهای قلب و ریه را بررسی و با آنها تشخیص می‌داد.

لانک بعداً مطالعات افق‌گشای گوش دادن به صداهای بدن را نخست در De L’auscultation Mediate منتشر کرد و با نخستین توصیف بسیاری از بیماری‌های ریه، پدر سمع بالینی نامیده شد. در صبح خنک سپتامبر 1816، دکتر لانک 35 ساله هنگام قدم زدن در حیاط کاخ لوور پاریس دید دو کودک با چوبی بلند و یک سوزن به هم پیام می‌فرستند. یکی گوشش را به سوراخ چوب گذاشته بود و دیگری انتهای دیگر را با سوزن می‌خراشید و صدا در طرف مقابل بلندتر شنیده می‌شد. او بعدها در کتاب De L’auscultation Mediate با زبان خود داستان این رویداد و چگونگی رسیدن به اختراعی را نوشت که به تاریخ بشر افزود.

زن جوان چاقی با نشانه‌های عمومی بیماری قلبی پس از جست‌وجو به دکتر لانک مراجعه کرد. تا آن روز سمع سینه با نزدیک کردن گوش پزشک به سینهٔ بیمار و شنیدن مستقیم انجام می‌شد، اما نه وزن و نه جنسیت این بیمار مناسب آن بود. لانک با کمی خجالت و درماندگی، هم شکایت‌ها را می‌شنید و هم فکر می‌کرد چگونه صدای قلب را بشنود. بازی کودکان یادش آمد؛ کاغذی را لوله کرد و روی سینهٔ بیمار در محل قلب گذاشت و با نزدیک کردن گوش به انتهای دیگر گوش داد. اکنون صداهای قلب را راحت‌تر می‌شنید و این فکر راه اختراعی افق‌گشا برای پزشکی را باز کرد. پس از آن، پزشک ما لولهٔ کاغذی را به شکل استوانهٔ چوبی توخالی طراحی کرد و آن را استتوسکوپ نامید.

بعداً لانک مسیری 3 مرحله‌ای ترسیم کرد. نخست بیماری‌های قفسهٔ سینه را بررسی و روشن می‌کرد؛ دوم بر بیماری‌های برونش، ریه و پلور (پردهٔ ریه) متمرکز می‌شد. در مرحلهٔ سوم با بررسی بیماری‌های قلب و متعلقاتش، بسیاری از بیماری‌های جدید را برای نخستین بار توضیح و طبقه‌بندی می‌کرد.

Stetos (سینه) و skopein (نگاه کردن)، واژه‌های یونانی سازندهٔ نام استتوسکوپ هستند؛ این وسیله در 1816 توسط رنه لانک در بیمارستان Necker-Enfants Malades پاریس اختراع شد. گوشی پزشکی ابزاری برای شنیدن صداهای بدن است. معاینهٔ جسمی با گوش دادن به بدن از طریق آن «سمع» نام دارد. پایین دستگاه دیافراگم، میان آن لوله و بالایش گوشی قرار دارد. دیافراگم روی بیمار گذاشته می‌شود و صدای بدن آن را می‌لرزاند؛ امواج فشار صوتی در لوله پیش می‌روند، به گوش شنونده می‌رسند و پخش می‌شوند. دستگاه دقیقاً تقویت‌کننده‌ای مکانیکی است.

نخستین مدل از لولهٔ چوبی با یک خروجی ساخته شده بود و بعدها به شکل امروزی تکامل یافت. نخستین گوشی واقعی چوبی لانک تا نیمهٔ دوم قرن 19، زمان ساخت لولهٔ لاستیکی، استفاده شد. سپس برای دریافت صدا، بخش زنگوله‌ای پشت دیافراگم اضافه شد. زنگوله با تماس ملایم پوست برای صداهای کم‌بسامد و دیافراگم با تماس محکم برای صداهای پربسامد استفاده می‌شود. از آغاز تغییرات فراوان داشت؛ دوخروجی شد و زنگوله و دیافراگم دو یا سه‌سر شدند. گوشی دوسویه را Rappaport و Sprague در اوایل قرن 20 اختراع کردند. با روش‌های تازه گوشی الکترونیکی و تفاضلی (قابل سمع هر 2 طرف سینه) نیز ساخته شدند.

انواع گوشی پزشکی

گوشی پزشکی انواع مختلف دارد؛

• گوشی آکوستیک
• گوشی الکترونیکی
• گوشی جنینی
• گوشی داپلر
• مدل‌های چاپی 3D (3 بعدی).

گوشی آکوستیک

گوشی‌های آکوستیکهمان گوشی‌های کلاسیک گفته‌شده و پرکاربردترین نوع گوشی پزشکی هستند. تفسیرشان فقط برای افراد متخصص ممکن است.

گوشی الکترونیکی

گوشی‌های الکترونیکی می‌توانند دادهٔ تفسیرشده ارائه کنند. برای این کار میکروفن استفاده می‌شود. حسگر صدا را می‌گیرد، تقویت‌کننده آن را تقویت می‌کند و خروجی دادهٔ ورودی پردازشگر دریافت می‌شود. صدای بیماری یا سوفل بی‌گناه را می‌توان از گوشی الکترونیکی با تحلیل رایانه‌ای گرفت. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌ها وجود مدل ضبط‌کننده است؛ صداهای ضبط‌شده با دستگاه داخل گوشی را می‌توان در رایانه، تلفن یا پخش‌کنندهٔ موسیقی شنید و این روش پزشکی از راه دور امکانات گسترده‌تری فراهم می‌کند.

گوشی جنینی

گوشی جنینی نوعی گوشی آکوستیک است که پیش‌تر فتوسکوپ نام داشت. این وسیله که گوشی Pinard نیز نامیده می‌شود، شکلی شبیه شیپور دارد. برای شنیدن قلب جنین در زنان باردار استفاده می‌شود و برای سازگاری با سطح شکم بزرگ‌شده چنین ساخته شده است.

گوشی داپلر

گوشی داپلر دستگاهی الکترونیکی است که برای سنجش بازتاب امواج صوتیِ استفاده‌شده در سونوگرافی از اندام‌ها طراحی شده است. اجسام متحرک قلب را شناسایی می‌کند. اخیراً نشان داده شده حرکات دریچه‌ها و صداهای جریان خون بزرگسالان با آن قابل سمع‌اند. اما سمع داپلر و کلاسیک تفاوت فیزیکی دارند و احتمال مکمل بودنشان مطرح شده است. گوشی داپلر اخیراً برای سمع بیماران در محیط‌های پرسر‌وصدای نظامی توسعه یافته است.

مدل‌های چاپی 3D (3 بعدی) گوشی پزشکی

چاپ 3D، یعنی گوشی پزشکی چاپ سه‌بعدی با 3 بعددر این مدل‌ها وضعیت کمی متفاوت است؛ چاپگرهای 3 بعدی اکنون در همهٔ حوزه‌های زندگی اثر دارند و آن را آسان می‌کنند. طبق پروژهٔ اخیر متن‌باز، دکتر Tarek Loubani با گوشی ساخته‌شده می‌خواهد گوشی کم‌هزینه به مناطق محاصره‌شده و زیر آتش برساند. با قطعات چاپگر 3 بعدی، گوشی پلاستیکی اما غیر‌اسباب‌بازی می‌سازد تا کمبود تجهیزات حیاتی پزشکی را جبران و نیاز اساسی را تأمین کند.

گوشی 3 بعدی دیگری را نوجوان 15 سالهٔ ساکن آمریکا به نام Suman Mulumudi ساخت. این جوان که پدرش متخصص قلب است، با چاپگر 3 بعدی، قاب تلفن به شکل گوشی پزشکی ساخت و هم‌زمان سامانه‌ای برای ضبط این امواج در تلفن توسعه داد.

سخن پایانی؛ گوشی پزشکی شاید تنها ابزاری باشد که همهٔ پزشکان مشترکاً استفاده می‌کنند. از قوی‌ترین نمادهای پزشکی است و هیچ نماد دیگری پزشکان را این‌چنین خوب تعریف نکرده است. هم نماد اعتماد و هم نشانی ارزشمند آویخته از گردن شده است. در روایت این اختراع شگفت‌انگیز زادهٔ درماندگی، تاریخ پزشکی با همهٔ عناصر اثرگذار بر زندگی بشر جایگاهی بسیار مهم دارد. این داستان نیز بخشی از مشارکت در پزشکی و نمونه‌ای زیباست.