Xərçəng hüceyrələri hər kəsdə varmı?

Xərçəng hüceyrələrin qeyri-normal, nəzarətsiz çoxalması və bədənin başqa hissələrinə yayılması ilə özünü göstərən xəstəliklər qrupudur. Bu, şişin yaranmasına və ya həyat üçün təhlükəli digər problemlərə səbəb ola bilər.

Sağlam hüceyrələr “böyümə, bölünmə və ölüm” dövrünü izləyir. Lakin xərçəng hüceyrələri nəzarətsiz çoxalma anomaliyaları səbəbindən bu dövrə əməl etməməyə meyillidir.

Hər kəsdə xərçəng hüceyrəsi varmı?

Xərçəng hüceyrələri adətən DNA zədələrinin toplanması və hüceyrə tənzimlənməsinin pozulması nəticəsində yaranır. Sağlam insan orqanizmi daim yeni hüceyrələr yaradır, köhnə və ya zədələnmiş hüceyrələri isə məhv edir — bu, "apoptoz" və ya proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü adlanır. Apoptoz hüceyrə tarazlığını qorumağa və potensial zərərli hüceyrələri aradan qaldırmağa kömək edir.

Hər insanın bədənində DNA-sı zədələnmiş hüceyrələr ola bilər. Lakin onların çoxu orqanizmin təbii təmir mexanizmləri və immun sistemi tərəfindən ya təmir edilir, ya da məhv olunur. Bu proseslərin uğursuzluğu və digər genetik və ya ətraf mühit amillərinin birləşməsi xərçəng hüceyrələrinin yaranıb toplanmasına səbəb ola bilər.

Xərçəng hüceyrələri adətən bir sıra genetik mutasiyalar nəticəsində yaranır. Mutasiyalar hüceyrələrin nəzarətsiz bölünüb çoxalmasına, həmçinin normal apoptozdan yayınmasına səbəb ola bilər. Bu, orqanizmdə xərçəng hüceyrələrinin toplanmasına və şişlərin yaranmasına gətirə bilər.

Hər kəsin bədənində xərçəng hüceyrəsi yoxdur; lakin müəyyən genetik və ətraf mühit amilləri altında hər kəsdə belə hüceyrələr yarana bilər. Riski azaltmaq və erkən diaqnoz üçün müntəzəm sağlamlıq yoxlamaları və skrininqlər vacibdir. Sağlam həyat tərzi seçimləri və potensial kanserogenlərin təsirinə məruzqalmanı azaldan tədbirlər də faydalıdır.

Hər kəs xərçəngə tutulurmu?

Hər kəs xərçəngə tutulmur, lakin hər kəsin tutulma ehtimalı var. Daha dəqiq desək, hazırda hər 5 nəfərdən birinə həyatının hansısa dövründə xərçəng diaqnozu qoyulduğu məlumdur. Həmçinin hər 8 kişidən və hər 11 qadından biri xərçəngdən həyatını itirir.

Xərçəngə tutulma riskini müəyyənləşdirən amillər aşağıda sadalanır:

Orqanizmdəki hüceyrələrin funksiyaları

İnsan orqanizmində təxminən 70 trilyon hüceyrə var. Onların təxminən yarısı insan hüceyrələri, digər yarısı isə mikrobiota adlanan, bədənimizdə yaşayan mikroorqanizmlərdir (virus, bakteriya, göbələk). İnsan hüceyrələri funksiyasına görə müxtəlif növlərdədir. Növündən asılı olaraq orqanizmin düzgün işləməsini təmin edirlər.

Məsələn, qırmızı qan hüceyrələri oksigen daşıyır, əzələ hüceyrələri hərəkəti asanlaşdırır, sinir hüceyrələri isə siqnal ötürür. Bunlar insan orqanizminin yaşaması və işləməsi üçün əsas funksiyalardır.

Normal hüceyrələrlə xərçəng hüceyrələri arasındakı fərq nədir?

Normal hüceyrələr müəyyən dövr daxilində böyüyür, bölünür və ölür. Onlar olduqca nizamlıdır. Toxumanın quruluşunu və funksiyasını saxlamaq üçün qonşu hüceyrələrlə əlaqə qururlar. Hüceyrə zədələndikdə və ya qocaldıqda onu yeni, sağlam hüceyrə əvəz edir.

Əksinə, xərçəng hüceyrələri genetik mutasiyaya uğramış, aqressiv biologiyalı hüceyrələrdir. Bu, ölməli olduqları halda hüceyrə və immun nəzarət sistemlərindən yayınmağa imkan verir. Beləliklə, yaxın toxuma və orqanların ümumi fəaliyyətinə təsir edə bilən kütlə və ya şiş yarada bilərlər.

Xoşxassəli və bədxassəli hüceyrələr nə deməkdir?

Həddindən artıq çoxalıb şiş yaradan bütün hüceyrələr xərçəngli deyil. Xərçəng xüsusiyyətləri daşımayan törəmələrə xoşxassəli şişlər deyilir. Bu hüceyrələr yaxın toxumalara nüfuz etmir və ya bədənin başqa yerlərinə yayılmır. Lakin bəzi hallarda yerləşdiyi yerdən asılı olaraq sağlamlıq problemi yarada bilər.

Bunun əksinə, bədxassəli hüceyrələr kimi də tanınan xərçəng şişləri ətraf toxumalara nüfuz edə bilər. Metastaz adlı proseslə bədənin digər hissələrinə də yayılmaq potensialına malikdir. Bu qabiliyyət xərçəngi xoşxassəli böyümələrdən fərqləndirir və potensial olaraq həyat üçün təhlükəli ola bilər.

İnsanın bədənində şiş və ya kütlə aşkar etməsi halında mütəxəssisə müraciəti vacibdir. Erkən diaqnoz xərçənglə bağlı riskləri azalda bilər.

Hüceyrələrin bədxassəliyə çevrilməsi prosesi

Xoşxassəli hüceyrələrin bədxassəliyə çevrilməsində genetik amillər, ətraf mühit və həyat tərzi seçimləri də daxil olmaqla bir çox amil iştirak edir.

Bəzi insanlar xərçəng ehtimalını artıran genləri irsi olaraq daşıya bilər. Lakin piylənmə, hərəkətsizlik, bəzi infeksiyalar, siqaret və ya Qərb tipli qidalanma (fast food, həddindən artıq emal olunmuş qidalar) kimi seçimlər də bu prosesdə rol oynaya bilər. Həmçinin bəzi kimyəvi maddələrə və ya radiasiyaya məruzqalma da.

Zamanla insanın genlərində dəyişikliklər yarana bilər. Bunlar hüceyrələrin normal böyüməsini və bölünməsini dəyişdirə bilər. Bu da hüceyrələrin nəzarətsiz böyüməsinə və bədxassəliyə çevrilməsinə səbəb ola bilər.

Xərçəngin qarşısının alınması

Xərçəngin qarşısını tam almaq həmişə mümkün olmasa da, insanlar xəstələnmə ehtimalını azaltmaq üçün bir sıra qabaqlayıcı tədbirlər görə bilərlər:

• Sağlam həyat tərzi seçimləri: Balanslı qidalanma, müntəzəm fiziki fəallıq, siqaret çəkməmək və həddindən artıq alkoqoldan çəkinmək kimi sağlam həyat tərzi xərçəng riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
• Skrininq və erkən diaqnoz: Mammoqrafiya, kolonoskopiya, yaxma və siqaret çəkənlər üçün aşağı dozalı ağciyər tomoqrafiyası kimi rutin skrininqlər xərçəngi daha erkən, daha müalicəolunan mərhələdə aşkarlamağa kömək edə bilər. Erkən diaqnoz uğurlu müalicə və sağalma ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
• Peyvənd: İnsan papillomavirusu (HPV) və hepatit B (HBV) kimi bəzi infeksiyalar xərçəngə səbəb ola bilər. Onlara qarşı peyvənd olunmaq əlaqəli xərçəng risklərini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
• Günəşdən qorunma: Dərini həddindən artıq günəşdən qorumaq və günəş kremi istifadə etmək dəri xərçəngi riskini azalda bilər.
• Ətraf mühit barədə məlumatlılıq: Asbest və radon kimi ətraf mühit kanserogenlərinin təsirini minimuma endirmək müəyyən xərçəng riskini azalda bilər.
• Ailə anamnezi və genetik testlər: Ailənin xərçəng tarixçəsini öyrənmək və lazım olduqda genetik testdən keçmək fərdi risk amilləri barədə dəyərli məlumat verə bilər.

Xülasə

Hər kəsin orqanizmində xərçəng hüceyrələri yoxdur. Lakin genetik amillər, müəyyən toksinlərə məruzqalma və həyat tərzi seçimləri ilə belə hüceyrələr yarana bilər. Orqanizm hüceyrələr xərçəngə çevrilməzdən əvvəl zədələnmiş hüceyrələrə nəzarət etmək və onları aradan qaldırmaq qabiliyyətinə malikdir. Bununla belə, xoşxassəli və bədxassəli böyümə və ya şiş arasındakı fərqi bilmək vacibdir.

Bütün şişlər xərçəngli deyil. Xoşxassəli şişlər bədənin digər hissələrinə yayılmır. Lakin xərçəng əlamətlərindən şübhələndikdə mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.

Xərçəng riskini azaltmaq üçün müntəzəm yoxlamalardan keçmək, sağlam həyat tərzini mənimsəmək, müəyyən infeksiyalara qarşı peyvənd olunmaq və xərçəngə səbəb olan ətraf mühit amillərini tanıyıb onlardan çəkinmək vacibdir. Xərçəngin qarşısını tam almaq həmişə mümkün olmasa da, hüceyrələrin necə işlədiyini və xərçəngin necə yarandığını anlamaq, profilaktik addımlar atmaq əhəmiyyətlidir.