Xərçəngdə coğrafiya taledirmi?
Bu məqalədə
Coğrafiya sadəcə fiziki məkandırmı?
“Coğrafiya taledir” aforizmi əsrlərdir sosioloji metafora kimi işlənsə də, 21-ci əsrin onkoloji epidemiologiyasında həyatla ölüm arasındakı incə sərhədi müəyyən edən amansız biostatistik reallığa çevrilir. Xərçəngin əsasında hüceyrəvi genetik pozulma dayansa da, bu pozulmanı tətikləyən xarici amillər (ekspozom), diaqnoz zamanı mərhələ və sağqalma ehtimalı insanın yaşadığı məkanın dinamikası ilə formalaşır.
Bu hesabat qlobal “Şimal–Cənub” bərabərsizliyindən Türkiyənin “Şərq–Qərb” risk profillərinə, Kapadokyanın genetik irsindən miqrant tədqiqatlarına qədər geniş sahəni əhatə edir. Coğrafiyanın sadəcə fiziki məkan deyil, genetik, mədəni və sistem səviyyəsində müəyyənedici amil olduğunu sübut edən məlumatları təhlil edir.
Qlobal paradoks: insidens və ölüm göstəricisi
İnkişaf etmiş ölkələrdə xərçəngin rastgəlmə tezliyi (insidens) yüksək olsa da, ölüm göstəricisi aşağıdır. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə isə vəziyyət əksinədir. Bunu ən yaxşı MIR (ölümün insidensə nisbəti) indeksi izah edir.
MIR indeksi: coğrafi uçurum
*Mənbə: GLOBOCAN 2024 məlumatları
Türkiyə: iki fərqli dünya
Türkiyə qərbində “sənaye və həyat tərzi”, şərqində isə “ətraf mühit və infeksiya” ilə bağlı xərçənglərin müşahidə olunduğu heterogen laboratoriyadır.
- Sənaye çirklənməsi: Dilovası/Ergene hövzəsi (ağır metallar).
- Həyat tərzi: Piylənmə, oturaq həyat, Qərb tipli qidalanma.
- Tütün: İntensiv siqaret istifadəsi.
- Termik zədələnmə: Çox isti çay içilməsi (“Kıtlama” — şəkəri dişləyərək).
- Təndir tüstüsü: Təzək yandırılmasına bağlı PAH məruzqalması.
- Qidalanma: Qidaların duzla saxlanması, göyərtili pendir (mikotoksinlər).
1. Təndir tüstüsü: Bölgə qadınlarında qida borusu xərçənginin tez-tez rast gəlinməsinin əsas səbəbi dar ağızlı təndirlərdə təzək yandırılması ilə yaranan güclü tüstüyə (polisiklik aromatik karbohidrogenlərə) məruzqalma hesab olunur. Baca effekti ilə tüstü birbaşa nəfəsə çəkilir.
2. Termik zədələnmə: Erzurum/Van bölgəsində çay qaynama nöqtəsinə yaxın temperaturda (85°C+) içilir. Bu xroniki termik zədələnmə DNT bərpa mexanizmlərini çətinliyə salır. CYP1A1 genetik polimorfizmi olanlarda risk qat-qat artır.
3. Göyərtili pendir və duzlama: Soyuducudan əvvəlki dövrdən qalan çox duzlama vərdişi mədənin selikli qişasında atrofiyaya və H. pylori ilə sinergik kanserogen təsirə səbəb olur.
Radiasiya və mineralların müəyyən etdiyi tale
Elmi məlumatlar Qara dəniz bölgəsində epidemiya səviyyəsində kəskin xərçəng sıçrayışı olmadığını göstərsə də, Rize kimi vilayətlərdə qalxanabənzər vəzi xərçənginin insidensində artım müşahidə olunub.
Vacib şərh: Bu artımın mühüm hissəsi “skrininq effekti” ilə izah olunur. Radiasiya qorxusuna görə ultrasəs müayinələrinin artması normalda əlamət verməyəcək mikrokarsinomaların aşkarlanmasına səbəb olub.
Tuzköy və Karain kəndlərində “bədxassəli mezotelioma” epidemiyası yaşanıb. Səbəb ev tikintisində istifadə edilən vulkanik daşlardakı erionit mineralıdır.
Gen × ətraf mühit: Hamı xəstələnmir; yalnız BAP1 gen mutasiyasını daşıyan ailələr erionitə həddindən artıq həssasdır. Coğrafiya (erionit) açar, genetika (BAP1) isə qıfıldır.
Miqrasiya tədqiqatları: coğrafiya dəyişəndə tale dəyişirmi?
Avropaya köçən türklər üzərində tədqiqatlar “İrsiyyət, yoxsa mühit?” sualına ən aydın cavabı verir. Genetika eyni qalsa da, coğrafiya dəyişəndə risk profili dəyişir.
| Xərçəng növü | Türkiyədə risk | Avropadakı türk miqrantlar | Səbəb (mədəni uyğunlaşma) |
|---|---|---|---|
| Mədə xərçəngi | Yüksək | Azalır | Soyuducudan istifadə, təzə qidalar, H. pylori müalicəsi. |
| Süd vəzi xərçəngi | Aşağı (nisbi olaraq) | Artır | Doğum sayının azalması, ilk doğuşun gec olması, əmizdirmə müddətinin qısalması. |
| Kolorektal | Orta | Artır | Qərb tipli qidalanma, emal olunmuş ət, piylənmə. |
Məkan baxımından ədalət və məsafə toksikliyi
Xərçəngdə taleyin ən amansız tərəfi müalicə mərkəzlərinə fiziki uzaqlıqdır. Buna “məsafə toksikliyi” deyilir.
Mərkəzdən uzaqda yaşayan xəstələrə daha irəliləmiş mərhələdə diaqnoz qoyulur və radioterapiyanı yarımçıq saxlamaq riskləri yüksəkdir.
Şəhərə köçmək, qalmağa yer tapmaq və iş itkisi kənd yerlərindəki xəstələri maddi fəlakətə sürükləyir.
Səyyar KETEM yük avtomobilləri və GSS (pulsuz müalicə) coğrafi əlverişsizliyi aradan qaldıran ən böyük sistem qüvvəsidir.
Drozdogan Akademi-nin şərhi
“Xərçəngdə coğrafiya taledirmi? Elmi cavab: ‘Bəli, amma dəyişdirilə bilən taledir.’
Doğulduğumuz yerin torpağı (erionit), içdiyimiz çayın temperaturu və ya nəfəs aldığımız hava (təndir) ilkin riskimizi müəyyən edir. Lakin miqrasiya tədqiqatları göstərir ki, mühit dəyişəndə risk də dəyişir. Daha vacibi, səyyar KETEM avtomobilləri, Ümumi Sağlamlıq Sığortası və geniş yayılmış onkologiya mərkəzləri coğrafiyanın yaratdığı əlverişsizliyi aradan qaldıra bilər. Coğrafiya başlanğıc xəttini çəkir, lakin çatacağımız nöqtəni səhiyyə sisteminin keyfiyyəti müəyyən edir.”
Elmi istinadlar
- Marmot M. Social determinants of health inequalities. Lancet. 2005;365(9464):1099-104.
- Wild CP. Complementing the genome with an "exposome": the outstanding challenge of environmental exposure measurement in molecular epidemiology. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 2005.
- Bray F, et al. Global cancer statistics 2022: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. CA Cancer J Clin. 2024.
- Sung H, et al. Global Cancer Statistics 2020: GLOBOCAN Estimates of Incidence and Mortality Worldwide. CA Cancer J Clin. 2021.
- Gunes-Bayir A, et al. Nutrition and Gastric Cancer in Turkey. J Clin Biochem Nutr. 2015.
- Yilmaz A, et al. Dietary and demographical risk factors for oesophageal squamous cell carcinoma in the Eastern Anatolian region. Asian Pac J Cancer Prev. 2015.
- Türkdoğan MK, et al. Heavy metals in soil, vegetables and fruits in the endemic upper gastrointestinal cancer region of Turkey. Environ Toxicol Pharmacol. 2003.
- Islami F, et al. Tea drinking habits and oesophageal cancer in a high risk area in northern Iran: population based case-control study. BMJ. 2009.
- Nagataki S. The Chernobyl accident and thyroid cancer. Nat Rev Endocrinol. 2010.
- Carbone M, et al. Erionite exposure in North Dakota and Turkish villages with mesothelioma. Proc Natl Acad Sci U S A. 2011.
- Testa JR, et al. Germline BAP1 mutations predispose to malignant mesothelioma. Nat Genet. 2011.
- Spallek J, et al. Cancer patterns among Turkish immigrants in Germany: a comparative study. Cancer Epidemiol. 2012.
- Razum O, et al. Low cancer mortality in Turkish migrants in Germany. Int J Epidemiol. 2000.
- Atun R, et al. Universal health coverage in Turkey: enhancement of equity. Lancet. 2013.
- Ambroggi M, et al. Distance as a barrier to cancer diagnosis and treatment: review of the literature. Oncologist. 2015.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.