Xərçəngi canlı yayım kimi izləyən öz növünün ilk sensorları

Tibb dünyası xərçənglə mübarizədə böyük irəliləyişlərə nail olub. Son otuz ildə səhiyyə sahəsində inkişaf etmiş ölkələrdə xərçəng diaqnozu qoyulmuş xəstələrin xərçəngdən həyatını itirmə riski erkən diaqnostika və dərman müalicələrindəki irəliləyişlər kimi bir çox amilin inkişafı sayəsində 32% azalıb.

Sağqalma nisbətlərinin artması ümidverici olsa da, xərçəng hələ də geniş yayılmış xəstəlik olaraq qalır. Türkiyədə xərçəng ürək-damar xəstəliklərindən sonra həyat itkisinin ikinci ən çox rast gəlinən səbəbidir.

Yeni bir tədqiqatda təqdim olunan alət şişlərin müalicələrə necə cavab verdiyi haqqında daha yaxşı məlumatlar verə bilər.

Bu alət şişin nə qədər böyüdüyünü və ya kiçildiyini real vaxtda göstərə bilir. Həmçinin nəticələri təhlil etmək üçün simsiz şəkildə ağıllı telefona ötürə bilir. Özünü sübut edən və heyvan təcrübələrində istifadə olunan bu cihaz öz növünün ilk nümunəsi olub.

Georgia Tech-in Kimya və Biomolekulyar Mühəndislik bölməsindən olan və tədqiqatın həmmüəlliflərindən Dr. Alex Abramson “Texnologiyamız şişin reqressiyasını (kiçilməsini) izləyən ilk bioelektron cihazdır və şişləri real vaxtda izləyə bilən ilk texnologiyadır.” deyir.

Sensorda tərlə də daxil olmaqla biometrik məlumatları toplaya bilən digər çevik, dəriyə bənzər geyilə bilən cihazlara oxşar texnologiyadan istifadə olunur. Lakin bu sensoru bənzərsiz edən şişdəki bu dəyişiklikləri aşkarlamağa imkan verən kimyəvi elementdir: qızıl.

Qızıl çevik və keçirici olduğu üçün əlverişli materialdır. Bu yeni cihazın monitorunda ölçüləcək şişin ətrafındakı dəriyə qızıl əlavə edilmiş sensor yapışdırılır. Şiş böyüyərsə, qızıl örtük dartılır/çatlayır və keçiriciliyi azalır. Şiş kiçildikcə bu çatlar bağlanır və material daha keçirici olur.

“Bu dəyişiklikləri keçiricilikdə ölçür və bunu şiş həcmindəki dəyişikliklərin ölçülərinə çeviririk.”

Hazırda şişin ölçüsünü müəyyən etmək üçün ən çox istifadə olunan üsullar PET-BT xərçəng müayinəsi, kaliperlər (diametr ölçənlər) və ya biolüminessens görüntüləmədir (BLG). Bu ölçmələr faydalı və dəqiqdir, lakin adətən bir neçə gündən və ya həftədən bir aparılır. PET-BT ilə müalicə cavabını ölçmək üçün son müalicədən sonra ən azı 2 həftə keçməlidir. Bu yeni sensor isə hər beş dəqiqədən bir yenilənən məlumat toplayır və kaliperlərin və BLI-nin aşkarlaya bilmədiyi son dərəcə kiçik dəyişiklikləri də müəyyən edə bilir.

Dr. Abramson bu yeni cihaz haqqında bunları deyir:

“Sensorumuz dərmanların şişlərə qısamüddətli təsirlərini daha yaxşı anlamağımıza və alimlərə, eləcə də səhiyyə mütəxəssislərinə gələcəkdə müalicəyə çevrilə biləcək dərmanları yoxlamaq üçün daha rahat üsul təqdim etməyimizə imkan verəcək.”

Sensorlardan artıq heyvan tədqiqatlarında istifadə olunmağa başlanıb. Lakin insanlarda istifadə üçün hələ bir neçə il lazımdır.

Üstəlik, tərkibində qızıl olan bir məhsul üçün bu sensorlar təsəvvür edə biləcəyinizdən də ucuz başa gəlir. Dr. Abramson məhsulun dəyəri haqqında "sensoru bir tədqiqatçı 60 dollardan aşağı qiymətə hazırlaya bilər” deyir.

*

Şəkil: Şiş həcminin azalmasını ölçən çevik avtonom sensorlar.

( A ) FAST (sürətli) texnologiyası. ( B ) Müxtəlif dartılma səviyyələrində çatlamış qızıl dartılma sensorunun işıq mikroskopiyası. Miqyas çubuqları, 20 μm. ( C ) Sensordakı müqavimət dəyişikliyini qeydə alan tətbiq. ( D ) FAST çap dövrə lövhəsi (PCB) və dartılma sensorlarını siçanın üzərində saxlamaq üçün kürək çantasından ibarətdir. ( E ) 50% ilkin dartılmadan başlayaraq 10 μm artımlarla dartıldıqda sensorlardakı müqavimət dəyişiklikləri. ( F ) Dartılmış sensorların müqavimətindəki dəyişməni qatlayın (10 sensordan fərdi əyrilər; qalın xətt, orta göstərici). ( G) Müxtəlif SEBS altlıq qalınlıqlarında sensorları dartmaq üçün tələb olunan qüvvə (12 ilə 13 sensordan ayrı əyrilər; xətt, orta göstərici ± SD).