علت‌های سرگیجه چیست؟ چه چیزی به سرگیجه کمک می‌کند؟

سرگیجه حالت آزاردهندهٔ بی‌تعادلی است که فرد در آن احساس می‌کند خودش یا اطرافش می‌چرخد . ممکن است به شکل‌های مختلف، از گیجی خفیف چندثانیه‌ای تا ازدست‌دادن شدید و طولانی تعادل که زندگی روزمره را مختل می‌کند، بروز کند. تهوع، سیاهی‌رفتن چشم، وزوز گوش، تعریق یا احساس نزدیک‌بودن غش اغلب همراه سرگیجه‌اند. بیشتر اوقات، سرگیجه (ورتیگو) علت ساده‌ای دارد و آسیب ماندگار ایجاد نمی‌کند. اما سرگیجهٔ مکرر یا شدید ممکن است نشانهٔ مشکل جدی زمینه‌ای باشد؛ بنابراین باید جدی گرفته شود و علتش بررسی گردد.

در این مقاله به پرسش «چرا سرگیجه رخ می‌دهد؟» با جزئیات پاسخ می‌دهیم و رایج‌ترین علت‌های سرگیجه را در پرتو داده‌های علمی بررسی می‌کنیم. همچنین در پاسخ به «چه چیزی برای سرگیجه مفید است؟» روش‌های مؤثر تسکین، اقدام‌های خانگی و گزینه‌های درمان را توضیح می‌دهیم. به‌ویژه دربارهٔ ارتباط سرگیجه با سرطان اطلاعات مبتنی بر پژوهش علمی ارائه می‌کنیم تا پرسش‌های این زمینه روشن شوند. در پایان مقاله، در بخش پرسش‌های متداول پاسخ پرسش‌های دیگر را خواهید یافت.

سرگیجه چیست؟

سرگیجه حالتی است که فرد، حتی بدون حرکت، احساس چرخش خود یا اشیای اطراف و ازدست‌دادن تعادل دارد. سرگیجه که در پزشکی ورتیگو نیز نامیده می‌شود، بیشتر بر اثر درگیری مرکز تعادل گوش داخلی رخ می‌دهد. افراد معمولاً وضعیت را چنین توصیف می‌کنند: «دنیا دور سرم می‌چرخد», «چشم‌هایم سیاهی می‌رود», «احساس می‌کنم غش می‌کنم» .

برای نمونه، سرگیجهٔ ناگهانی هنگام سریع بلندشدن، ورتیگوی کوتاه‌مدت ناشی از تغییر ناگهانی فشار خون است و معمولاً زیانی ندارد. همچنین هنگام خستگی زیاد یا گرسنگی طولانی گیجی خفیف نوع شایعی از سرگیجه است. اما گاهی سرگیجه فقط نشانه‌ای بی‌خطر ناشی از استرس یا خستگی نیست و ممکن است هشدار مهم یک بیماری زمینه‌ای باشد.

ویژگی‌های معمول سرگیجه و نشانه‌های احتمالی همراه آن عبارت‌اند از:

• ازدست‌دادن تعادل: فرد ممکن است در ایستادن یا راه‌رفتن مشکل داشته باشد و مرتب بخواهد بنشیند.
• گیجی و احساس غش: محیط تار می‌شود و فرد ممکن است احساس کند در آستانهٔ غش است.
• تهوع و استفراغ: به‌ویژه سرگیجهٔ شدید اغلب با تهوع همراه است و ممکن است استفراغ رخ دهد.
• وزوز گوش (تینیتوس): در سرگیجهٔ ناشی از گوش داخلی، ممکن است وزوز یا کاهش شنوایی وجود داشته باشد.
• عرق سرد و تپش قلب: هنگام حملهٔ سرگیجه، بدن با استرس ممکن است دچار تعریق و افزایش ضربان قلب شود.

سرگیجهٔ کوتاه و گذرا معمولاً نگران‌کننده نیست. اما در سرگیجهٔ طولانی، بسیار مکرر یا شدید حتماً باید علت آن بررسی شود. در ادامه شایع‌ترین علت‌ها و شرایط خطرناک احتمالی را با جزئیات بررسی می‌کنیم.

علت‌های سرگیجه کدام‌اند؟

سرگیجه علت‌های گوناگونی دارد. باید آن را در طیفی گسترده، از عوامل سادهٔ روزمره مانند کم‌آبی تا مشکلات جدی سلامت بررسی کرد. به‌طور کلی، علت‌های سرگیجه را می‌توان به مشکلات گوش داخلی، بیماری‌های عصبی، اختلال گردش خون یا مشکلات متابولیک دسته‌بندی کرد. شایع‌ترین علت‌ها به این شرح‌اند:

جدول بالا نشان می‌دهد که علت‌های گوناگونی برای سرگیجه وجود دارند. مشکلات گوش داخلی (ورتیگوی محیطی) از شایع‌ترین علت‌ها هستند و معمولاً سرگیجه با نشانه‌های گوش مانند وزوز، کاهش شنوایی یا احساس فشار همراه است. مشکلات سیستمیک مانند کم‌خونی و قند خون پایین بیشتر با ضعف عمومی و سیاهی‌رفتن چشم بروز می‌کنند؛ درحالی‌که سرگیجهٔ با منشأ عصبی (ورتیگوی مرکزی) معمولاً با بی‌تعادلی، دوبینی، اختلال گفتار و ضعف دست‌وپا همراه است. این تمایز برای شناخت علت سرگیجه اهمیت دارد.

سرگیجهٔ ناگهانی، شدید و کوتاه بیشتر با BPPV (جابه‌جایی بلورهای تعادل گوش) سازگار است؛ بیمار با قراردادن سر در وضعیتی خاص، چرخش شدیدی برای چند ثانیه توصیف می‌کند. حمله‌های طولانی و چندساعتهٔ ورتیگو ممکن است بیماری منییر یا اختلالی با ویژگی تجمع زیاد مایع در گوش داخلی را مطرح کنند. در افراد دارای سابقهٔ میگرن، سرگیجه‌های گاه‌به‌گاه چنددقیقه‌ای تا چندساعته ممکن است نشانهٔ میگرن باشند. سرگیجه هنگام بلندشدن ممکن است به افت فشار خون، و سرگیجه هنگام گرسنگی به نوسان قند خون نسبت داده شود.

همان‌طور که پیداست، شناسایی درست علت سرگیجه نخستین گام درمان است. اگر سرگیجه مرتب تکرار می‌شود یا شدت می‌گیرد، باید با مراجعه به مرکز درمانی ارزیابی جامع انجام شود. پزشک در صورت نیاز ممکن است معاینهٔ دقیق گوش، آزمون شنوایی، آزمایش خون، آزمون تعادل مانند ویدئونیستاگموگرافی یا تصویربرداری عصبی درخواست کند. بدین‌ترتیب عامل سرگیجه پیدا و درمان مناسب برنامه‌ریزی می‌شود.

ارتباط سرگیجه با سرطان

بسیاری از افراد دچار سرگیجه نگران‌اند که آیا نشانهٔ بیماری جدی است. به‌ویژه پرسش «آیا سرگیجه نشانهٔ سرطان است؟» اغلب نگرانی ایجاد می‌کند. پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند سرگیجه به‌تنهایی معمولاً نخستین نشانهٔ بیماری‌های جدی مانند سرطان نیست. یعنی بیشتر موارد سرگیجه به علت‌های بی‌خطر مربوط‌اند و با سرطان ارتباط ندارند. بااین‌حال، در شرایط خاص ممکن است حتی به‌طور غیرمستقیم با سرطان مرتبط باشند:

• تومور مغزی: تومور مغز، به‌ویژه در نواحی کنترل‌کنندهٔ تعادل مانند مخچه یا ساقهٔ مغز، ممکن است نشانه‌های سرگیجه و ازدست‌دادن تعادل ایجاد کند. این نوع سرگیجه معمولاً مداوم یا پرتکرار است و همراه آن سردرد شدید، اختلال بینایی، دشواری گفتار یا کاهش قدرت یک سمت بدن و دیگر نشانه‌های عصبی وجود دارند. برای نمونه، بر اساس داده‌های گروه سلامت Memorial وقتی تومور مغزی بر مرکز تعادل فشار بیاورد، بیمار ممکن است سرگیجه و مشکل تعادل مداوم داشته باشد. اما به گفتهٔ متخصصان مرکز سرطان Moffitt : «سرگیجه به‌تنهایی نشانهٔ رایج تومور مغزی نیست؛ بیشتر موارد آن با مشکلات گوش داخلی، کم‌خونی یا کم‌آبی ارتباط دارند». یعنی مگر آنکه سرگیجه شدید و همراه با یافته‌های دیگر باشد، صرف سرگیجه فوراً به معنای تومور مغزی نیست.

• تومور گوش داخلی (نورینوم آکوستیک): نورینوم آکوستیک، توموری در عصب شنوایی و خوش‌خیم یا غیرسرطانی است. با وجود خوش‌خیم‌بودن، با فشار بر عصب شنوایی و تعادل ممکن است وزوز گوش، کاهش شنوایی و سرگیجه ایجاد کند. بنابراین با آنکه سرطان نیست، چون تومور است، به‌ویژه در سرگیجهٔ همراه با وزوز و کاهش شنوایی یک‌طرفه ممکن است نورینوم آکوستیک مطرح شود.

• سرطان و کم‌خونی: برخی انواع سرطان مانند سرطان‌های گوارشی با خون‌ریزی مزمن ممکن است باعث کم‌خونی (آنمی) شوند. کم‌خونی حاصل ممکن است خستگی مداوم، ضعف و سرگیجه ایجاد کند. مثلاً در سرطان رودهٔ بزرگ، کم‌خونی ناشی از خون‌ریزی پنهان طولانی ممکن است نشانه‌هایی مانند ضعف، سرگیجه، زود خسته‌شدن، تپش قلب و سردی دست‌وپا ایجاد کند. ازاین‌رو در سن بالا، اگر کم‌خونی بی‌علت و سرگیجه هم‌زمان باشند، هنگام بررسی علت زمینه‌ای باید احتمال سرطان را نیز در نظر گرفت.

• درمان‌های سرطان: در فرد مبتلا به سرطان، درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی نیز ممکن است سرگیجه ایجاد کنند. عوارض داروهای شیمی‌درمانی شامل کم‌خونی، فشار خون پایین و اختلال تغذیه‌اند و همه می‌توانند غیرمستقیم باعث سرگیجه شوند. به‌ویژه پرتودرمانی مغز یا شیمی‌درمانی قوی ممکن است هنگام درمان تعادل بدن را مختل کند و سرگیجهٔ گذرا ایجاد کند. همچنین در بیماران سرطانی، استرس و اضطراب شدید از عوامل روانی و فیزیولوژیک تحریک‌کنندهٔ ورتیگو هستند.

خلاصه اینکه بیشتر اوقات سرگیجه ناشی از سرطان نیست. حتی با وجود سرطان نیز معمولاً به‌صورت تنها و نخستین نشانهٔ بیماری ظاهر نمی‌شود. یک مطالعهٔ علمی نشان داده است که سرگیجه در مبتلایان به سرطان فعال اغلب با یافته‌های دیگر همراه است. مثلاً پژوهشی نشان داد در افراد با سابقهٔ سرطان، اگر سرگیجه با نشانه‌های عصبی مانند سردرد، اختلال راه‌رفتن (آتاکسی)، تشنج، کاهش بینایی یا اختلال گفتار همراه باشد، احتمال متاستاز مغزی به‌طور معناداری افزایش می‌یابد. در بیماران سرطانی که فقط سرگیجه داشتند، میزان متاستاز مغزی پایین و حدود %6 بود؛ اما در کسانی که سرگیجه را همراه با نشانه‌های عصبی دیگر داشتند، این میزان به‌وضوح بالاتر بود.

بنابراین اگر سرگیجه دارید و نگرانید، توجه به نشانه‌های همراه دیگر مهم است. در وضعیت‌های زیر باید بی‌درنگ به پزشک مراجعه کرد:

• اگر سرگیجه با سردرد شدید، تاری یا دوبینی، دشواری گفتار، ضعف، بی‌حسی یا نشانه‌های عصبی دیگر همراه باشد (ممکن است نشانهٔ مشکل جدی مغزی باشد)،
• اگر سرگیجه بسیار ناگهانی و با بیشترین شدت آغاز شده و بهتر نمی‌شود (ممکن است نشانهٔ سکتهٔ مغزی یا وضعیت حاد دیگر باشد)،
• اگر فرد دچار اختلال هوشیاری یا غش می‌شود,
• اگر همراه سرگیجه، درد قفسهٔ سینه یا تپش قلب وجود دارد (ممکن است نشانهٔ مشکل قلبی باشد)،
• اگر فردی با تشخیص سرطان به‌تازگی سرگیجه پیدا کرده یا سرگیجهٔ قبلی‌اش به‌وضوح افزایش یافته باشد.

این وضعیت‌ها هرچند نادرند، «پرچم قرمز» یا نشانهٔ هشدار محسوب می‌شوند و برای تشخیص علت جدی احتمالی سرگیجه باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود.

چه چیزی برای سرگیجه مفید است؟

سرگیجه می‌تواند بر کیفیت زندگی اثر منفی بگذارد. خوشبختانه در بسیاری موارد با اقدام‌های ساده و تنظیم سبک زندگی می‌توان آن را کنترل یا تسکین داد. چه چیزی به سرگیجه کمک می‌کند؟ پاسخ این پرسش به علت زمینه‌ای بستگی دارد. اصل اساسی، برطرف‌کردن یا اصلاح علت در صورت امکان است. مثلاً مکمل آهن برای سرگیجهٔ ناشی از کم‌خونی مفید است؛ اگر علت کم‌آبی باشد، ممکن است نوشیدن آب کافی باشد.

به‌طور کلی، برای کاهش یا برطرف‌کردن سریع سرگیجه، روش‌های زیر قابل‌استفاده‌اند:

• نشستن و استراحت: اگر ناگهان سرگیجه گرفتید، فوراً با ایمنی بنشینید یا دراز بکشید. این کار از خطر آسیب ناشی از افتادن پیشگیری می‌کند و به بدن فرصت بازیابی تعادل می‌دهد. تا رفع سرگیجه از حرکت ناگهانی پرهیز کنید. در صورت امکان سر را کمی بالاتر بگذارید، چشم‌ها را ببندید و مدتی استراحت کنید. معمولاً طی چند دقیقه آرامش ایجاد می‌شود.
• تنفس عمیق: بدون وحشت، تمرین تنفس آهسته و عمیق انجام دهید. در سرگیجهٔ ناشی از استرس یا اضطراب، تنفس آرام و کنترل‌شده تسکین می‌دهد. همچنین با افزایش اکسیژن‌رسانی به مغز، احساس گیجی را کاهش می‌دهد.
• نوشیدن آب: مصرف آب فراوان به‌ویژه در سرگیجهٔ ناشی از کم‌آبی یا گرمازدگی بهترین راه‌حل است. بکوشید روزانه دست‌کم 8-10 لیوان (2-2.5 لیتر) آب بنوشید. هنگام احساس سرگیجه، نوشیدن یک لیوان آب و کمی استراحت ممکن است مفید باشد.
• خوراکی یا نوشیدنی شیرین: اگر سرگیجهٔ شما ناشی از گرسنگی طولانی یا افت قند خون است، برای بالابردن سریع قند خون می‌توانید آب‌میوه، نوشیدنی شیرین یا تکه‌ای شکلات مصرف کنید. مثلاً آب پرتقال تازه ممکن است در مدت کوتاهی به بازیابی حالتان کمک کند. اما این روش فقط در سرگیجهٔ ناشی از هیپوگلیسمی مؤثر است؛ علت‌های دیگر را نمی‌توان با آن برطرف کرد.
• ویتامین و تغذیهٔ متعادل: کمبود آهن و ویتامین B12 ممکن است کم‌خونی و سرگیجه ایجاد کند؛ بنابراین گوشت، سبزی برگ‌سبز و مغزها را در برنامهٔ غذایی بگنجانید. به‌ویژه مصرف میوه و سبزی حاوی ویتامین C هم ایمنی را تقویت می‌کند و هم ممکن است به سلامت گوش داخلی کمک کند. پرتقال، کیوی و توت‌فرنگی غنی از ویتامین C هستند و برخی مطالعات کمک احتمالی آن‌ها به تسکین نشانه‌های ورتیگو را نشان داده‌اند.
• دمنوش گیاهی و زنجبیل: زنجبیل ریشه‌ای است که به‌طور سنتی برای آرام‌کردن تهوع و سرگیجه به‌کار می‌رود. دمنوش آن یا جویدن تکهٔ کوچک زنجبیل تازه ممکن است سرگیجه را تسکین دهد. همچنین دمنوش‌های آرام‌بخش مانند دمنوش نعناع و بابونه ممکن است در سرگیجهٔ تحریک‌شده با استرس آرامش دهند. البته مکمل گیاهی در همه اثر یکسان ندارد؛ بنابراین هنگام مصرف دمنوش، با توجه به وضعیت سلامت و حساسیت احتمالی خود، احتیاط کنید.
• میان‌وعده: اگر مدت طولانی چیزی نخورده‌اید، یک میان‌وعدهٔ سبک مانند یک مشت میوهٔ خشک، چند گردو/بادام یا یک موز ممکن است سرگیجه را برطرف کند. این کار هم قند خون را متعادل می‌کند و هم انرژی کوتاه‌مدت می‌دهد.
• تنفس در هوای آزاد: اگر محیط شما بسیار گرم، بدون تهویه یا شلوغ باشد، ممکن است سرگیجه بگیرید. در این شرایط در صورت امکان به هوای آزاد بروید، هوای تازه بگیرید و عمیق نفس بکشید. بدن خنک و اکسیژن‌رسانی می‌شود و احساس ورتیگو کاهش می‌یابد.
• تمرین وضعیت سر: اگر پزشک گفته است علت سرگیجهٔ شما BPPV (ورتیگوی وضعیتی) است، با حرکت‌های سادهٔ خانگی مانند مانور اپلی می‌توانید به قرارگرفتن بلورهای گوش داخلی در جای خود کمک کنید. این مانور مجموعه‌ای از حرکت‌ها در وضعیت‌های مشخص سر و بدن است و برای سرگیجهٔ ناشی از BPPV که با چرخش شدید کوتاه‌مدت مشخص می‌شود بسیار مؤثر است. برای یادگیری آن باید از پزشک یا فیزیوتراپیست آموزش بگیرید.
• ورزش منظم و تمرین تعادل: پیاده‌روی آرام، یوگا و تای‌چی و دیگر تمرین‌های بهبود تعادل ممکن است در درازمدت بسامد حملهٔ سرگیجه را کاهش دهند. به‌ویژه توان‌بخشی وستیبولار ، یعنی تمرین‌های فیزیوتراپی برای کاهش حساسیت دستگاه تعادل گوش داخلی، در ورتیگوی مزمن نتایج موفقی دارد. یادگیری زیر نظر متخصص و انجام در خانه به جبران بهتر مغز برای حفظ تعادل کمک می‌کند.
• مدیریت استرس: اگر استرس سرگیجه را تحریک می‌کند، یادگیری مدیریت استرس و اضطراب با روش‌های آرام‌سازی، مراقبه، یوگا یا روان‌درمانی حمله‌ها را کاهش می‌دهد. در صورت نیاز، کمک روان‌شناس یا روان‌پزشک برای درمان اختلال اضطراب هم کیفیت عمومی زندگی را بهتر می‌کند و هم نشانه‌های جسمی را تسکین می‌دهد.

روش‌های بالا توصیه‌های عمومی‌اند که ممکن است برای کنترل سرگیجه در خانه مفید باشند. اما مهم‌ترین نکته‌ای که نباید فراموش کرد این است: سرگیجه یک نشانه است و درمان آن بر پایهٔ علت زمینه‌ای انجام می‌شود. اگر سرگیجه با اقدام ساده رفع نمی‌شود، مرتب تکرار می‌شود یا با نشانه‌های دیگر مانند دوبینی و کاهش شنوایی همراه است، حتماً به پزشک مراجعه کنید. پزشک در صورت نیاز شما را به متخصص گوش و حلق و بینی (KBB) یا مغز و اعصاب ارجاع می‌دهد و با آزمایش‌های لازم، علت مشکل را پیدا می‌کند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگرچه بیشتر موارد سرگیجه علت جدی ندارند، در برخی وضعیت‌ها دریافت بی‌درنگ کمک پزشکی حیاتی است. در هر یک از وضعیت‌های زیر بدون اتلاف وقت به مرکز درمانی مراجعه کنید:

• درد قفسهٔ سینه، تپش قلب یا غش: اگر همراه سرگیجه، فشار قفسهٔ سینه، تپش قلب، تنگی نفس یا غش دارید، ممکن است نشانهٔ حملهٔ قلبی یا مشکل جدی قلب‌وعروقی باشد و باید فوراً بررسی شود.
• سردرد شدید و نشانه‌های عصبی: اگر شدیدترین سردرد عمرتان همراه سرگیجه آغاز شده یا سرگیجه با اختلال گفتار، کاهش بینایی، ضعف/بی‌حسی یک سمت بدن همراه است، ممکن است نشانهٔ سکتهٔ مغزی باشد. چون زمان حیاتی است، فوراً با اورژانس، مانند 112، تماس بگیرید.
• کاهش شنوایی یا وزوز شدید گوش: اگر هم‌زمان با سرگیجه در یک گوش به‌طور ناگهانی کاهش شنوایی یا وزوز آشکار و احساس فشار ایجاد شده باشد، ممکن است کم‌شنوایی ناگهانی یا حملهٔ منییر باشد. برای درمان زودهنگام باید فوراً به متخصص گوش و حلق و بینی دسترسی پیدا کرد.
• آسیب سر: سرگیجه پس از برخورد سر یا افتادن ممکن است نشانهٔ ضربهٔ مغزی یا آسیب گوش داخلی باشد و نیاز به مراجعهٔ پزشکی دارد.
• استفراغ مداوم: اگر همراه سرگیجه، تهوع و استفراغ کنترل‌نشده دارید، ممکن است بدن سریع آب از دست بدهد و وضعیت بدتر شود. همچنین ممکن است نشانهٔ التهاب گوش داخلی یا لابیرنتیت باشد و به حمایت پزشکی نیاز دارد.
• سرگیجه‌ای که مدت طولانی رفع نمی‌شود: اگر با وجود استراحت، مصرف مایعات و اقدام‌های مشابه، سرگیجه ساعت‌ها یا روزها ادامه دارد، این طبیعی نیست و برای تعیین مشکل زمینه‌ای باید به پزشک مراجعه کنید.

جدا از وضعیت‌های بالا، اگر از سرگیجه نگرانید یا سرگیجه فعالیت روزمره‌تان را محدود کرده است، مشورت با متخصص مفید است. تشخیص و درمان زودهنگام هم بیماری جدی احتمالی را آشکار می‌کند و هم با درمان مناسب، سرگیجه را برطرف یا کنترل می‌کند.

پرسش‌های متداول

سرگیجهٔ مداوم چه علتی دارد؟

سرگیجهٔ طولانی یا مرتب تکرارشونده معمولاً از علتی مزمن خبر می‌دهد. بیماری‌های گوش داخلی مانند منییر و نوریت وستیبولار مزمن، حمله‌های کنترل‌نشدهٔ میگرن , کم‌خونی (آنمی) یا اختلال‌های هورمونی مانند مشکلات تیروئید ممکن است سرگیجهٔ مداوم ایجاد کنند. همچنین در مبتلایان به اختلال اضطراب به‌دلیل استرس مداوم، احساس سرگیجه نیز مرتب رخ می‌دهد. در سرگیجهٔ مداوم حتماً باید با مراجعه به پزشک علت زمینه‌ای را پیدا و برای آن درمان برنامه‌ریزی کرد.

آیا سرگیجه و ورتیگو یک چیزند؟

ورتیگو معادل پزشکی سرگیجه است، اما در کاربرد عمومی بیشتر برای سرگیجه با احساس چرخش بسیار آشکار به‌کار می‌رود. در واقع، سرگیجه (dizziness) اصطلاحی عمومی است و بی‌تعادلی، گیجی و احساس غش را نیز شامل می‌شود. ورتیگو مشخص‌تر به حالتی گفته می‌شود که فرد احساس چرخش خود یا محیط دارد. خلاصه اینکه هر ورتیگو سرگیجه است، اما هر سرگیجه‌ای لزوماً ورتیگو نیست. مثلاً بی‌تعادلی خفیف هنگام بلندشدن سرگیجه است، ولی حملهٔ شدید با احساس چرخش اطراف ورتیگوست.

سرگیجه ممکن است نشانهٔ چه بیماری‌ای باشد؟

سرگیجه می‌تواند نشانهٔ بیماری‌های فراوانی باشد و ازاین‌رو به‌تنهایی بیماری مشخصی را نشان نمی‌دهد. بیشتر نشانهٔ بیماری‌های گوش داخلی (BPPV، منییر، نوریت وستیبولار)، میگرن, کم‌خونی, فشار خون پایین و وضعیت‌های مشابه است. همچنین اختلال ریتم قلب, اختلال تیروئید, دیابت (افت قند خون) و بیماری‌های سیستمیک دیگر می‌توانند با سرگیجه همراه باشند. به‌ندرت، سرگیجه در تومور مغزی یا سکتهٔ مغزی و دیگر بیماری‌های جدی نیز از نشانه‌هاست. پزشکان با توجه به یافته‌های همراه سرگیجه، دربارهٔ بیماری احتمالی سرنخ می‌گیرند.

برای سرگیجه به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

برای شکایت سرگیجه ابتدا می‌توانید به متخصص گوش و حلق و بینی (KBB) یا متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید. معمولاً متخصص گوش برای بررسی منشأ گوش داخلی آزمایش‌های لازم را انجام می‌دهد. اگر در ارزیابی شنوایی و حرکت چشم و موارد مشابه مشکلی در گوش پیدا نشود، برای احتمال علت عصبی به بخش مغز و اعصاب ارجاع می‌شوید. در برخی وضعیت‌ها، قلب و عروق مثلاً با شک به اختلال ریتم، یا غدد درون‌ریز مثلاً با احتمال دیابت یا مشکل تیروئید، نیز وارد بررسی می‌شوند. در صورت دسترسی، در بیمارستان‌های جامع دارای «کلینیک اختلال‌های تعادل» یا «مرکز توان‌بخشی وستیبولار» می‌توان ارزیابی چندتخصصی انجام داد.

در خانه چه چیزی برای سرگیجه مفید است و خودم چه کنم؟

برای تسکین سرگیجه در خانه می‌توانید این کارها را انجام دهید: نخست، هنگام سرگیجه روی زمین بنشینید یا دراز بکشید تا نیفتید. محیط را خنک کنید، پنجره را باز کنید و هوای تازه بگیرید. یک لیوان آب بنوشید و در صورت امکان با میان‌وعده قند خون را متعادل کنید؛ مثلاً آب‌میوهٔ شیرین. تمرین تنفس عمیق انجام دهید و بکوشید آرام بمانید. اگر روش را می‌دانید، برای بلورهای گوش داخلی می‌توانید حرکت‌های سادهٔ سر (مانور اپلی) را انجام دهید. دمنوش زنجبیل ممکن است برای سرگیجه و تهوع مفید باشد. با کم‌کردن نور و بستن چشم‌ها و استراحت به بازیابی تعادل بدن کمک کنید. اگر با این کارها سرگیجه رفع نمی‌شود یا مرتب تکرار می‌شود، بر درمان خانگی اصرار نکنید و به پزشک مراجعه کنید.

چه زمانی سرگیجه خطرناک است؟

وضعیت‌های خطرناک سرگیجه معمولاً نشان‌دهندهٔ مشکل جدی زمینه‌ای‌اند. اگر هنگام سرگیجه، هوشیاری خود را از دست بدهید یا نشانه‌های عصبی مانند ناتوانی در صحبت، دیدن یا حرکت دست‌وپا رخ دهند، وضعیت اورژانسی است. همچنین اگر با نشانهٔ احتمالی حملهٔ قلبی یعنی درد قفسهٔ سینه، تعریق و تنگی نفس همراه است، باید بدون اتلاف وقت کمک پزشکی گرفت. حملهٔ ورتیگو آن‌قدر شدید که موجب افتادن از ارتفاع شود، نیز خطرناک است، زیرا آسیب جسمی ایجاد می‌کند. خلاصه اینکه سرگیجهٔ غیرعادی شدید، طولانی یا همراه با نشانه‌های جدی دیگر خطرناک محسوب می‌شود و ارزیابی پزشکی ضروری است. سرگیجهٔ معمول کوتاه که با استراحت رفع می‌شود عموماً خطرناک نیست، اما با تکرار زیاد باید علتش پیدا شود.

آیا سرگیجه نشانهٔ سرطان است؟

سرگیجه به‌تنهایی، بیشتر اوقات نشانهٔ سرطان نیست. سرگیجه بسیار شایع است و بیشتر موارد آن علت‌های بی‌خطر مانند مشکل گوش داخلی و افت فشار دارند. در سرطان ممکن است سرگیجه دیده شود، اما معمولاً به‌جای خود سرطان، ناشی از کم‌خونی یا عوارض درمان است. مثلاً در لوسمی یا سرطان پیشرفته ممکن است سرگیجهٔ ناشی از ضعف و کم‌خونی وجود داشته باشد. در تومور مغزی نیز سرگیجه ممکن است رخ دهد، اما همراه آن نشانه‌های عصبی جدی مانند سردرد شدید، بی‌تعادلی و اختلال دید یا گفتار وجود دارند. خلاصه اینکه سرگیجه به‌تنهایی خبر‌دهندهٔ سرطان نیست؛ اما اگر فرد سابقهٔ شناخته‌شدهٔ سرطان دارد و سرگیجهٔ تازه پیدا کرده یا سرگیجهٔ قبلی‌اش به‌وضوح بدتر شده، پزشکان هنگام بررسی علت این موضوع را نیز در نظر می‌گیرند.

آیا کودکان هم سرگیجه می‌گیرند و علت چیست؟

کودکان نیز گاهی سرگیجه دارند. سرگیجه در کودکان معمولاً خوش‌خیم و ناشی از علت‌های ساده مانند سفر طولانی (بیماری حرکت)، فعالیت بیش‌ازحد، کم‌آبی یا افت قند خون است. همچنین عفونت‌های گوش داخلی مانند اوتیت میانی ممکن است در کودکان مشکل تعادل ایجاد کنند. به‌ندرت حملهٔ میگرن در کودکان نیز با سرگیجه همراه است. اگر کودک مرتب از سرگیجه می‌گوید، نباید آن را کم‌اهمیت دانست و باید با پزشک مشورت کرد. بیماری‌های نادر مؤثر بر تعادل مانند مشکلات رشد عصبی با تشخیص زودهنگام قابل‌رسیدگی‌اند. همچنین کودک گاهی نمی‌تواند سرگیجه را توصیف کند و می‌گوید «حالم از معده بد است» که ممکن است اشاره به تهوع همراه ورتیگو باشد. والدین باید این شکایت‌ها را به‌دقت پیگیری کنند و در صورت نیاز کودک را به متخصص کودکان یا گوش و حلق و بینی نشان دهند.

نتیجه

تقریباً همه دست‌کم یک‌بار در زندگی سرگیجه را تجربه می‌کنند. بیشتر موارد علت جدی ندارند و با اقدام ساده رفع می‌شوند. اما با افزایش دفعات یا شدت یا همراهی نشانه‌های غیرعادی، حتماً باید علت زمینه‌ای بررسی شود. در این مقاله علت‌های سرگیجه، راه‌های مفید و موارد نیازمند توجه را جامع بررسی کردیم. به یاد داشته باشید هر فرد متفاوت است؛ اگر سرگیجه دارید، برای درست‌ترین ارزیابی و درمان، مشورت با متخصص سلامت ایمن‌ترین رویکرد است.