Başgicəllənmənin səbəbləri nələrdir? Başgicəllənməyə nə kömək edir?

Başgicəllənmə insanın özünün və ya ətrafın fırlandığını hiss etməsinə səbəb olan narahatedici tarazlıq pozğunluğudur. Bir neçə saniyəlik yüngül sərsəmlikdən gündəlik həyatı pozacaq qədər güclü və uzunmüddətli tarazlıq itkisinə qədər müxtəlif formalarda ola bilər. Ürəkbulanma, göz qaralması, qulaqda küy, tərləmə və ya huşunu itirəcək kimi olma başgicəllənməyə tez-tez qoşulan əlamətlərdir. Çox vaxt başgicəllənmə (vertiqo) sadə səbəblərlə yaranır və qalıcı zədələnmə vermir. Lakin təkrarlanan və ya güclü başgicəllənmə əsasda ciddi sağlamlıq probleminin əlaməti ola biləcəyi üçün ciddi qəbul edilməli və səbəbləri araşdırılmalıdır.

Bu məqalədə “Başgicəllənmə niyə yaranır?” sualını ətraflı cavablandıracaq, ən geniş yayılmış başgicəllənmə səbəblərini elmi məlumatlar əsasında nəzərdən keçirəcəyik. Həmçinin “Başgicəllənməyə nə kömək edir?” sualına cavab olaraq başgicəllənməni yüngülləşdirən effektiv üsulları, evdə görə biləcəyiniz tədbirləri və müalicə seçimlərini izah edəcəyik. Xüsusilə başgicəllənmənin xərçənglə əlaqəsi haqqında elmi tədqiqatlara əsaslanan məlumat verərək maraq doğuran sualları aydınlaşdıracağıq. Yazının sonunda tez-tez verilən suallar (FAQ) bölməsində digər sualların cavablarını tapa bilərsiniz.

Başgicəllənmə nədir?

Başgicəllənmə insanın hərəkətsiz olsa belə özünün və ya ətrafındakı əşyaların fırlandığını, tarazlığını itirdiyini hiss etməsidir. Tibbi dildə vertiqo da adlanan başgicəllənmə əsasən daxili qulaqdakı tarazlıq mərkəzinin təsirlənməsi ilə yaranır. Başgicəllənmə yaşayanlar adətən vəziyyəti “dünya ətrafımda fırlanır”, “gözlərim qaralır”, “huşumu itirəcək kimi oluram” kimi təsvir edirlər.

Sadə nümunə ilə: sürətlə ayağa qalxdıqda qəfil başgicəllənmə ani qan təzyiqi dəyişikliyi nəticəsində yaranan qısamüddətli vertiqodur və adətən zərərsizdir. Həmçinin çox yorulduqda və ya uzun müddət ac qaldıqda hiss edilən yüngül sərsəmlik də başgicəllənmənin geniş yayılmış formasıdır. Lakin bəzi hallarda başgicəllənmə sadəcə stress və ya yorğunluqdan yaranan zərərsiz əlamət deyil, əsasda olan xəstəliyin mühüm siqnalı ola bilər.

Başgicəllənmənin tipik xüsusiyyətləri və yanaşı ola bilən digər əlamətlər bunlardır:

• Tarazlıq itkisi: İnsan ayaq üstə durmaqda və ya yeriməkdə çətinlik çəkə, tez-tez oturmaq istəyə bilər.
• Sərsəmlik və huşunu itirmə hissi: Ətraf bulanıqlaşır, insan huşunu itirəcək kimi hiss edə bilər.
• Ürəkbulanma və qusma: Xüsusilə güclü başgicəllənməyə tez-tez ürəkbulanma qoşulur, qusma görülə bilər.
• Qulaqda küy (tinnitus): Daxili qulaq mənşəli başgicəllənmədə qulaqlarda küy və ya eşitmənin azalması ola bilər.
• Soyuq tər və ürəkdöyünmə: Başgicəllənmə tutması zamanı orqanizm stressə girərək tərləməyə və ürək döyüntüsünün artmasına səbəb ola bilər.

Başgicəllənmə qısamüddətli və keçicidirsə, adətən narahatlıq doğurmur. Lakin uzun sürən, çox tez-tez təkrarlanan və ya güclü başgicəllənmə hallarında bunun səbəbi mütləq araşdırılmalıdır. Aşağıda başgicəllənmənin ən çox görülən səbəblərini və hansı hallarda təhlükəli ola biləcəyini ətraflı nəzərdən keçirəcəyik.

Başgicəllənmənin səbəbləri nələrdir?

Başgicəllənmənin müxtəlif səbəbləri ola bilər. Gündəlik sadə amillərdən (məsələn, susuzlaşmaq) ciddi sağlamlıq problemlərinə qədər geniş çərçivədə qiymətləndirmək lazımdır. Ümumən başgicəllənmə səbəbləri daxili qulaq problemləri, nevroloji xəstəliklər, qan dövranı pozğunluqları və ya metabolik problemlər kimi qruplaşdırıla bilər. Ən çox görülən səbəbləri belə ümumiləşdirə bilərik:

Yuxarıdakı cədvəl göstərir ki, başgicəllənmənin çoxlu fərqli səbəbi ola bilər. Daxili qulaq mənşəli problemlər (periferik vertiqo) ən geniş yayılmış səbəblərdəndir və adətən başgicəllənməyə qulaqda küy, eşitmə itkisi və ya təzyiq hissi kimi qulaq əlamətləri qoşulur. Sistem problemləri (məsələn, qanazlığı, aşağı qan şəkəri) daha çox ümumi halsızlıq və göz qaralması ilə özünü göstərdiyi halda, nevroloji mənşəli başgicəllənmələr (mərkəzi vertiqo) adətən tarazlıq itkisi, ikili görmə, nitq pozğunluğu, qol və ayaqlarda gücsüzlük kimi əlamətlərlə birlikdə olur. Bu fərqi ayırd etmək başgicəllənmənin səbəbini anlamaq üçün vacibdir.

Qəfil başlayan, güclü və qısamüddətli başgicəllənmə əsasən BPPV (qulaqdakı tarazlıq kristallarının yer dəyişməsi) ilə uyğun gəlir və xəstə başını müəyyən vəziyyətə gətirdikdə bir neçə saniyəlik güclü fırlanma hissi təsvir edir. Uzun sürən və saatlarla davam edən vertiqo tutmaları isə Meniere xəstəliyi kimi daxili qulaqda artıq maye toplanması ilə xarakterizə olunan pozğunluğu düşündürür. Miqren anamnezi olanlarda arabir bir neçə dəqiqədən bir neçə saata qədər davam edən başgicəllənmə miqren əlaməti ola bilər. Ayağa qalxdıqda başgicəllənmə qan təzyiqinin düşməsi ilə, acqarına başgicəllənmə isə qan şəkərinin dəyişməsi ilə əlaqələndirilə bilər.

Göründüyü kimi, başgicəllənmənin səbəbini düzgün müəyyən etmək müalicənin ilk addımıdır. Başgicəllənmə tez-tez təkrarlanır və ya güclənirsə, səhiyyə müəssisəsinə müraciət edib ətraflı qiymətləndirmədən keçmək lazımdır. Həkiminiz lazım bilsə, ətraflı qulaq müayinəsi, eşitmə testləri, qan analizləri, tarazlıq testləri (videonistaqmoqrafiya kimi) və ya nevroloji görüntüləmə istəyə bilər. Beləliklə, səbəb tapılıb uyğun müalicə planlaşdırıla bilər.

Başgicəllənmənin xərçənglə əlaqəsi

Başgicəllənmə yaşayan bir çox insan bunun ciddi xəstəlik əlaməti olub-olmadığı ilə maraqlanır. Xüsusilə "başgicəllənmə xərçəng əlamətidirmi?" sualı tez-tez narahatlıq yaradır. Elmi tədqiqatlar təkbaşına başgicəllənmənin adətən xərçəng kimi ağır xəstəliklərin ilk əlaməti olmadığını göstərir. Yəni əksər hallarda başgicəllənmə zərərsiz səbəblərlə bağlıdır və xərçənglə əlaqəsi yoxdur. Lakin bəzi xüsusi hallarda dolayı da olsa xərçənglə əlaqə qurula bilər:

• Beyin şişləri: Beyində şiş, xüsusilə tarazlığı idarə edən nahiyələrdə (məsələn, beyincik və ya beyin kötüyündə) yerləşirsə, başgicəllənmə və tarazlıq itkisi əlamətləri yarada bilər. Bu başgicəllənmələr adətən davamlı olur və ya tez-tez təkrarlanır və birlikdə güclü baş ağrısı, görmə pozğunluğu, nitq çətinliyi və ya bədənin bir tərəfində güc itkisi kimi əlavə nevroloji əlamətlər olur. Məsələn, Memorial Sağlık Grubu məlumatlarına görə, beyin şişi tarazlıq mərkəzinə təzyiq etdikdə xəstədə davamlı başgicəllənmə və tarazlıq problemləri yaşana bilər. Lakin Moffitt Xərçəng Mərkəzi mütəxəssislərinə görə, “təkbaşına başgicəllənmə beyin şişinin geniş yayılmış əlaməti deyil; əksər hallar daxili qulaq problemləri, anemiya və ya susuzlaşma ilə bağlıdır”. Yəni güclü və başqa əlamətlərlə birlikdə olmadıqca, təkcə başgicəllənmə dərhal beyin şişi demək deyil.

• Daxili qulaq şişləri (akustik nevrinoma): Akustik nevrinoma eşitmə sinirində yaranan xoşxassəli (xərçəng olmayan) şişdir. Xoşxassəli olsa da, eşitmə və tarazlıq sinirinə təzyiq edərək qulaqda küy, eşitmə itkisi və başgicəllənməyə səbəb ola bilər. Yəni xərçəng olmasa da, şiş olduğu üçün xüsusilə birtərəfli qulaqda küy və eşitmə itkisi ilə gedən başgicəllənmədə akustik nevrinoma ağla gələ bilər.

• Xərçəng və anemiya: Bəzi xərçəng növləri (məsələn, həzm sistemi xərçəngləri) xroniki qanaxma yaradaraq qanazlığına (anemiya) səbəb ola bilər. Anemiya nəticəsində xəstələrdə davamlı yorğunluq, halsızlıq və başgicəllənmə görülməsi mümkündür. Məsələn, kolon xərçəngində uzunmüddətli gizli qanaxmadan yaranan anemiya halsızlıq, başgicəllənmə, tez yorulma, ürəkdöyünmə, əllərdə və ayaqlarda üşümə kimi əlamətlər yarada bilər. Buna görə irəli yaşda izah olunmayan anemiya ilə başgicəllənmə birlikdədirsə, əsas səbəbi araşdırarkən mümkün xərçəng də nəzərə alınmalıdır.

• Xərçəng müalicələri: Xərçəng diaqnozu qoyulmuş xəstədə tətbiq edilən kimyaterapiya və ya radioterapiya kimi müalicələr də başgicəllənmə yarada bilər. Kimyaterapiya dərmanlarının əlavə təsirlərinə qanazlığı, aşağı qan təzyiqi, qidalanma pozğunluğu daxildir və bunların hamısı dolayı yolla başgicəllənmə verə bilər. Xüsusilə beyin nahiyəsinə radioterapiya və ya güclü kimyaterapiya almaq müalicə zamanı orqanizmin tarazlığına təsir edib müvəqqəti başgicəllənmə yarada bilər. Həmçinin xərçəng xəstələrində güclü stress və narahatlıq da psixoloji və fizioloji olaraq vertiqonu tətikləyə bilən amildir.

Qısaca, başgicəllənmə çox vaxt xərçəngdən qaynaqlanmır. Xərçəng olsa belə, başgicəllənmə adətən onun yeganə və ilk əlaməti olmur. Elmi tədqiqat aktiv xərçəng xəstələrində başgicəllənmənin çox vaxt başqa əlamətlərlə birlikdə olduğunu göstərib. Məsələn, bir araşdırmada xərçəng anamnezi olan şəxslərdə başgicəllənməyə baş ağrısı, yerimə pozğunluğu (ataksiya), qıcolma, görmə itkisi və ya nitq pozğunluğu kimi nevroloji əlamətlər qoşulduqda beyin metastazı ehtimalının əhəmiyyətli artdığı göstərilib. Yalnız başgicəllənmə yaşayan xərçəng xəstələrində beyin metastazı göstəricisi %6 kimi aşağı olduğu halda, başgicəllənmə və başqa nevroloji əlamətləri birlikdə yaşayanlarda bu göstərici xeyli artıb.

Buna görə başgicəllənmə yaşayır və narahat olursunuzsa, digər yanaşı əlamətlərə diqqət etmək vacibdir. Aşağıdakı hallar varsa, vaxt itirmədən həkimə müraciət edilməlidir:

• Başgicəllənməyə güclü baş ağrısı, bulanıq və ya ikili görmə, nitq çətinliyi, gücsüzlük, keyimə kimi nevroloji əlamətlər qoşulursa (beyində ciddi problemi göstərə bilər),
• Başgicəllənmə çox qəfil və ən güclü şəkildə başlayıb düzəlmirsə (insult və ya başqa kəskin halın əlaməti ola bilər),
• İnsanın şüuru bulanırsa və ya huşunu itirirsə,
• Başgicəllənmə ilə birlikdə döş qəfəsində ağrı və ya ürəkdöyünmə varsa (ürək probleminə işarə edə bilər),
• Xərçəng diaqnozu qoyulmuş şəxsdə yeni başgicəllənmə yaranıbsa və ya mövcud başgicəllənmələr nəzərəçarpacaq dərəcədə artıbsa.

Belə hallar nadir olsa da, “qırmızı bayraq” dediyimiz xəbərdarlıq əlamətləridir və başgicəllənmənin ciddi səbəbdən olub-olmadığını müəyyən etmək üçün dərhal tibbi qiymətləndirmə aparılmalıdır.

Başgicəllənməyə nə kömək edir?

Başgicəllənmə həyat keyfiyyətinə mənfi təsir edə bilər. Yaxşı ki, bir çox halda sadə tədbirlər və həyat tərzinin tənzimlənməsi ilə başgicəllənməni nəzarətə almaq və ya yüngülləşdirmək mümkündür. Başgicəllənməyə nə kömək edir? sualının cavabı əsas səbəbdən asılıdır. Başlıca prinsip mümkündürsə, səbəbi aradan qaldırmaq və ya düzəltməkdir. Məsələn, qanazlığı ilə bağlı başgicəllənməyə dəmir əlavəsi kömək etdiyi halda, susuzlaşma səbəbidirsə, su içmək yetərli ola bilər.

Ümumən başgicəllənməni azaltmaq və ya tez keçirmək üçün tətbiq edilə bilən üsullar bunlardır:

• Oturub dincəlmək: Başınız qəfil gicəllənərsə, dərhal təhlükəsiz şəkildə oturun və ya uzanın. Bu, yıxılıb zədələnmə riskinin qarşısını alır və orqanizmin tarazlığı bərpa etməsinə imkan verir. Başgicəllənmə keçənədək qəfil hərəkətlərdən uzaq durun. Mümkünsə başınızı bir qədər qaldırıb gözlərinizi bağlayaraq dincəlin. Adətən bir neçə dəqiqədə belə rahatlama olur.
• Dərin nəfəs almaq: Təşvişə düşmədən yavaş və dərin nəfəs məşqləri edin. Stress və ya anksiyete ilə bağlı başgicəllənmədə sakit, nəzarətli nəfəs rahatlama verir. Həmçinin beyinə gedən oksigeni artıraraq sərsəmlik hissini azaldır.
• Su içmək: Bol su içmək xüsusilə susuzlaşma və ya istivurma ilə bağlı başgicəllənmədə ən yaxşı həlldir. Gün ərzində ən azı 8-10 stəkan (2-2,5 litr) su içməyə çalışın. Başgicəllənmə hiss etdikdə bir stəkan su içib bir qədər dincəlmək faydalı ola bilər.
• Şəkərli qida və ya içkilər: Başgicəllənmə uzun müddət ac qalmaq və ya aşağı qan şəkəri səbəbilə yaranıbsa, qan şəkərini tez artırmaq üçün meyvə şirəsi, şəkərli içki və ya bir parça şokolad qəbul edə bilərsiniz. Məsələn, təzə sıxılmış portağal şirəsi qısa müddətdə özünüzə gəlməyə kömək edə bilər. Lakin bu üsul yalnız hipoqlikemiya ilə bağlı başgicəllənmədə effektivdir; digər səbəbləri belə həll edə bilməzsiniz.
• Vitaminlər və balanslı qidalanma: Dəmir, B12 vitamini kimi çatışmazlıqlar anemiya yaradıb başgicəllənmə verə bildiyi üçün qidalanmanızda ət, yaşıl yarpaqlı tərəvəz, çərəz kimi qidalara yer verin. Xüsusilə C vitamini olan meyvə-tərəvəz həm immuniteti gücləndirir, həm də daxili qulaq sağlamlığına kömək edə bilər. Portağal, kivi, çiyələk C vitamini ilə zəngindir və bəzi tədqiqatlar vertiqo əlamətlərini yüngülləşdirməyə kömək edə biləcəyini göstərib.
• Bitki çayları və zəncəfil: Zəncəfil ənənəvi olaraq ürəkbulanma və başgicəllənməni sakitləşdirmək üçün istifadə edilən kök bitkidir. Zəncəfil çayı və ya kiçik təzə zəncəfil parçası çeynəmək başgicəllənməni yüngülləşdirə bilər. Həmçinin nanə çayı, çobanyastığı çayı kimi sakitləşdirici bitki çayları stressin tətiklədiyi başgicəllənmədə rahatlama verə bilər. Əlbəttə, bitki əlavələri hər kəsə eyni təsir etməyə bilər; buna görə bitki çaylarını içərkən öz sağlamlıq vəziyyətinizə və mümkün allergiyalarınıza uyğun diqqətli olun.
• Yüngül qəlyanaltı: Uzun müddət yeməmisinizsə, yüngül qəlyanaltı (məsələn, bir ovuc quru meyvə, bir neçə qoz/badam və ya banan) başgicəllənməni keçirə bilər. Bu həm qan şəkərini tarazlayır, həm də qısamüddətli enerji verir.
• Açıq havada nəfəs almaq: Olduğunuz mühit çox isti, havasız və ya izdihamlıdırsa, başınız gicəllənə bilər. Belə hallarda mümkünsə açıq havaya çıxıb təmiz hava və dərin nəfəs almaq yaxşı təsir edir. Orqanizm sərinləyir və oksigenlə təmin olunur, vertiqo hissi azalır.
• Baş mövqeyi məşqləri: Həkiminiz başgicəllənmənin BPPV (mövqeyə bağlı vertiqo) dan qaynaqlandığını deyibsə, Epley manevri kimi evdə edə biləcəyiniz bəzi sadə hərəkətlərlə daxili qulaq kristallarının yerinə oturmasını təmin edə bilərsiniz. Bu manevr müəyyən baş və bədən mövqelərində edilən hərəkətlərdən ibarətdir və qısamüddətli güclü fırlanma hissi ilə xarakterizə olunan BPPV ilə bağlı başgicəllənmədə çox effektivdir. Məşqi öyrənmək üçün həkim və ya fizioterapevtdən təlim almaq lazımdır.
• Müntəzəm məşq və tarazlıq çalışmaları: Yüngül tempdə gəzinti, yoqa, tai chi kimi tarazlığı yaxşılaşdıran məşqlər uzun müddətdə başgicəllənmə tutmalarının tezliyini azalda bilər. Xüsusilə vestibulyar reabilitasiya adlanan, daxili qulaq tarazlıq sisteminin həssaslığını azaltmağa yönəlmiş fizioterapiya məşqləri xroniki vertiqo xəstələrində uğurlu nəticələr verir. Bunları mütəxəssis rəhbərliyi ilə öyrənib evdə tətbiq etmək beynin tarazlığı təmin etməkdə daha yaxşı kompensasiya etməsinə kömək edir.
• Stressin idarə olunması: Başgicəllənməniz stresslə tətiklənirsə, rahatlama üsulları, meditasiya, yoqa və ya psixoterapiya ilə stress və anksiyeteni idarə etməyi öyrənmək vertiqo tutmalarını azaldacaq. Lazım olduqda psixoloq və ya psixiatr dəstəyi ilə narahatlıq pozuntusunu müalicə etmək həm ümumi həyat keyfiyyətini artırır, həm də fiziki əlamətləri yüngülləşdirir.

Yuxarıdakı üsullar başgicəllənməni evdə nəzarətə almaq üçün faydalı ola bilən ümumi tövsiyələrdir. Lakin ən vacib məqam budur: Başgicəllənmə bir əlamətdir, müalicəsi əsas səbəbə görə aparılır. Sadə tədbirlərlə keçməyən, tez-tez təkrarlanan başgicəllənməniz və ya yanaşı fərqli əlamətlər (ikili görmə, eşitmə itkisi və s.) varsa, mütləq həkimə müraciət etməlisiniz. Həkiminiz lazım gəlsə sizi Qulaq-Burun-Boğaz (KBB) və ya Nevrologiya mütəxəssisinə yönləndirəcək, lazımi müayinələrlə problemin mənbəyini tapacaq.

Hansı hallarda həkimə müraciət edilməlidir?

Əksər başgicəllənmə halları ciddi problemlə bağlı olmasa da, bəzən gecikmədən tibbi yardım almaq həyati əhəmiyyət daşıyır. Aşağıdakılardan hər hansı biri olarsa, vaxt itirmədən səhiyyə müəssisəsinə müraciət edin:

• Döş qəfəsində ağrı, ürəkdöyünmə və ya huşunu itirmə: Başgicəllənmə ilə birlikdə döş qəfəsində sıxılma, ürəkdöyünmə, nəfəs darlığı və ya huşunu itirmə olarsa, bu, infarkt və ya ciddi ürək-damar probleminin əlaməti ola bilər. Təcili qiymətləndirilməlidir.
• Güclü baş ağrısı və nevroloji əlamətlər: Həyatınızın ən güclü baş ağrısı ilə birlikdə başgicəllənmə başlayıbsa və ya ona nitq pozğunluğu, görmə itkisi, bədənin bir tərəfində gücsüzlük/keyimə qoşulursa, bu, insult (iflic) əlaməti ola bilər. Vaxt vacib olduğu üçün dərhal 112 kimi təcili tibbi yardıma zəng edin.
• Qulaqda eşitmə itkisi və ya güclü küy: Başgicəllənmə ilə birlikdə bir qulaqda qəfil eşitmə itkisi və ya aydın küy, təzyiq hissi varsa, qəfil eşitmə itkisi və ya Meniere tutması ola bilər. Erkən müalicə üçün dərhal KBB mütəxəssisinə müraciət etmək lazımdır.
• Baş travması: Başınızı vurduqdan və ya yıxıldıqdan sonra başlayan başgicəllənmə beyin silkələnməsi və ya daxili qulaq zədələnməsi əlaməti ola biləcəyindən həkimə getmək lazımdır.
• Davamlı qusma: Başgicəllənməyə qoşulan nəzarətsiz ürəkbulanma və qusma varsa, orqanizm sürətlə maye itirə və vəziyyət pisləşə bilər. Bu, həm də daxili qulaq iltihabı (labirintit) əlaməti ola bilər və tibbi dəstək tələb edir.
• Uzun müddət keçməyən başgicəllənmə: İstirahət, maye qəbulu kimi tədbirlərə baxmayaraq saatlarla və ya günlərlə davam edən başgicəllənmə normal deyil. Əsas problemi müəyyən etmək üçün həkimə görünməlisiniz.

Bu hallardan başqa, başgicəllənmə yaşamaqdan narahatsınızsa və ya başgicəllənmə gündəlik fəaliyyətinizi məhdudlaşdırmağa başlayıbsa, mütəxəssislə məsləhətləşmək faydalıdır. Erkən diaqnoz və müalicə ilə həm ciddi xəstəlik varsa aşkarlanır, həm də uyğun müalicə ilə başgicəllənmə həll olunur və ya nəzarətə alınır.

Tez-tez verilən suallar

Keçməyən başgicəllənmə niyə olur?

Uzun sürən və ya daim təkrarlanan başgicəllənmə adətən xroniki səbəbə işarə edir. Daxili qulaq xəstəlikləri (məsələn, Meniere xəstəliyi, xroniki vestibulyar nevrit), nəzarətə alınmamış miqren tutmaları, qanazlığı (anemiya) və ya hormonal pozğunluqlar (qalxanabənzər vəzi problemləri kimi) keçməyən başgicəllənmə yarada bilər. Həmçinin anksiyete pozuntusu olan şəxslərdə stress davamlı olduğu üçün başgicəllənmə hissi də tez-tez yaranır. Keçməyən başgicəllənmədə mütləq həkimə görünərək əsas səbəbin müəyyən edilməsi və ona uyğun müalicə planı qurulması vacibdir.

Başgicəllənmə ilə vertiqo eynidirmi?

Vertiqo başgicəllənmənin tibbi terminologiyadakı qarşılığıdır, lakin xalq arasında adətən fırlanma hissinin çox aydın olduğu başgicəllənmələri ifadə etmək üçün istifadə olunur. Əslində başgicəllənmə (dizziness) ümumi termindir və tarazlıq itkisi, sərsəmlik, huşunu itirmə hissi kimi halları da əhatə edir. Vertiqo isə daha konkret olaraq insanın özünün və ya ətrafın fırlandığını hiss etməsidir. Qısaca, hər vertiqo başgicəllənmədir, lakin hər başgicəllənmə vertiqo olmaya bilər. Məsələn, ayağa qalxanda yüngül tarazlıq pozğunluğu başgicəllənmədir, ətrafın fırlandığı güclü tutmalar isə vertiqodur.

Başgicəllənmə hansı xəstəliyin əlaməti ola bilər?

Başgicəllənmə bir çox xəstəliyin əlaməti ola bilər, buna görə təkbaşına konkret xəstəliyi göstərmir. Ən çox daxili qulaq xəstəlikləri (BPPV, Meniere, vestibulyar nevrit), miqren, anemiya, aşağı qan təzyiqi kimi halların əlamətidir. Həmçinin ürək ritm pozğunluqları, qalxanabənzər vəzi pozğunluqları, diabet (qan şəkərinin düşməsi) kimi sistem xəstəliklərində də başgicəllənmə görülə bilər. Nadir olsa da, beyin şişi və ya insult kimi ağır xəstəliklərin əlamətləri arasında da başgicəllənmə ola bilər. Yanaşı əlamətlərə baxaraq həkimlər hansı xəstəliyin əlaməti ola biləcəyinə dair ipucu əldə edirlər.

Başgicəllənmə üçün hansı həkimə getmək lazımdır?

Başgicəllənmə şikayəti ilə əvvəlcə Qulaq-Burun-Boğaz (KBB) mütəxəssisinə və ya nevroloqa müraciət edə bilərsiniz. Adətən başgicəllənmənin daxili qulaq mənşəli olub-olmadığını qiymətləndirmək üçün KBB mütəxəssisləri lazımi testləri aparır. Eşitmə, göz hərəkətləri kimi testlərdə problem qulaqda tapılmasa, nevroloji səbəb ehtimalına görə Nevrologiya bölməsinə yönləndirilirsiniz. Bəzi hallarda Kardiologiya (məsələn, ritm pozğunluğu şübhəsi varsa) və ya Endokrinologiya (məsələn, diabet, qalxanabənzər vəzi problemi düşünülürsə) bölmələri də qoşula bilər. İmkanınız varsa, “Tarazlıq Xəstəlikləri Klinikası” və ya “Vestibulyar reabilitasiya mərkəzi” olan geniş imkanlı xəstəxanalarda multidissiplinar qiymətləndirmə də aparıla bilər.

Evdə başgicəllənməyə nə kömək edir, özüm nə edə bilərəm?

Evdə başgicəllənməni yüngülləşdirmək üçün bunları edə bilərsiniz: əvvəlcə başınız gicəlləndikdə yerə oturub və ya uzanıb yıxılmanın qarşısını alın. Otağı sərinlədib pəncərəni açaraq təmiz hava alın. Bir stəkan su için, mümkünsə yüngül qəlyanaltı ilə qan şəkərini tarazlayın (məsələn, şirin meyvə şirəsi). Dərin nəfəs məşqləri edərək sakit qalmağa çalışın. Bilirsinizsə, daxili qulaq kristallarına yönəlmiş sadə baş hərəkətlərini (Epley manevri) tətbiq edə bilərsiniz. Zəncəfil çayı başgicəllənmə və ürəkbulanmaya yaxşı təsir edə bilər. İşığı bir qədər azaldıb gözlərinizi bağlayaraq dincəlmək orqanizmin tarazlığı bərpa etməsinə kömək edir. Bunlara baxmayaraq keçməyən və ya tez-tez təkrarlanan başgicəllənmədə evdə israr etməyib həkimə görünmək lazımdır.

Başgicəllənmə nə vaxt təhlükəli olur?

Başgicəllənmənin təhlükəli olduğu hallar adətən əsasda ciddi problemə işarə edən hallardır. Başgicəllənmə zamanı huşunuzu itirsəniz və ya nevroloji əlamətlər (məsələn, danışa bilməmək, görə bilməmək, qol-ayağı hərəkət etdirə bilməmək) yaranarsa, bu, təcili haldır. Həmçinin infarkt əlaməti ola bilən döş qəfəsində ağrı, tərləmə, nəfəs darlığı ilə birlikdədirsə, vaxt itirmədən yardım almaq lazımdır. Hündürlükdən yıxılmağa səbəb olacaq qədər güclü vertiqo tutmaları da təhlükəlidir, çünki fiziki zədələnmə yarada bilər. Qısaca, başgicəllənmə qeyri-adi dərəcədə güclüdürsə, uzun çəkirsə və ya başqa ciddi əlamətlər qoşulursa, təhlükəli sayılır və tibbi qiymətləndirmə şərtdir. Adi qısamüddətli və istirahətlə keçən başgicəllənmə isə adətən təhlükəli deyil, lakin tez təkrarlanırsa, səbəbi tapılmalıdır.

Başgicəllənmə xərçəng əlamətidirmi?

Təkbaşına başgicəllənmə əksər hallarda xərçəng əlaməti deyil. Başgicəllənmə çox geniş yayılmış əlamətdir və böyük hissəsi zərərsiz səbəblərdən qaynaqlanır (daxili qulaq problemləri, təzyiqin düşməsi və s.). Xərçəngdə başgicəllənmə görülə bilər, lakin adətən xərçəngin özündən çox yaratdığı qanazlığı və ya müalicənin əlavə təsirləri nəticəsində olur. Məsələn, leykemiya və ya irəliləmiş xərçənglərdə halsızlıq və anemiya ilə bağlı başgicəllənmə ola bilər. Beyin şişində də başgicəllənmə ola bilər, lakin bu halda ciddi nevroloji əlamətlər də qoşulur (güclü baş ağrısı, tarazlıq itkisi, görmə-nitq pozğunluğu kimi). Qısaca, təkbaşına başgicəllənmə xərçəngin xəbərçisi deyil; lakin insanın məlum xərçəng anamnezi varsa, yeni başgicəllənmə yaranıbsa və ya mövcud başgicəllənmə xeyli pisləşibsə, həkimlər əsas problemi araşdırarkən bunu da nəzərə alırlar.

Uşaqlarda başgicəllənmə olurmu, səbəbləri nələrdir?

Uşaqlar da bəzən başgicəllənmə yaşaya bilər. Uşaqlarda başgicəllənmə adətən xoşxassəlidir və uzun səfər (nəqliyyat tutması), həddindən artıq fiziki güc, susuzlaşma və ya qan şəkərinin düşməsi kimi sadə səbəblərlə bağlıdır. Həmçinin daxili qulaq infeksiyaları (məsələn, otitis media) uşaqlarda tarazlıq problemi yarada bilər. Nadirən uşaqlarda miqren tutmaları da başgicəllənmə ilə gedə bilər. Uşaq tez-tez başının gicəlləndiyini deyirsə, bunu yüngül saymayıb həkimlə məsləhətləşmək lazımdır. Uşaqlarda tarazlığa təsir edən nadir xəstəliklər (məsələn, nevroloji inkişaf problemləri) erkən aşkarlanarsa, tədbir görülə bilər. Uşaqlar bəzən başgicəllənməni təsvir edə bilməyib "mədəm pisdir" deyə bilər; bu, vertiqoya qoşulan ürəkbulanmanı ifadə edə bilər. Valideynlər belə şikayətləri diqqətlə izləməli və lazım gəlsə pediatra və ya KBB mütəxəssisinə göstərməlidirlər.

Nəticə

Başgicəllənmə demək olar hər kəsin həyatında ən azı bir dəfə yaşadığı haldır. Əksər hallarda ciddi səbəbi olmur və sadə tədbirlərlə keçir. Lakin başgicəllənmə sıxlaşdıqda, gücləndikdə və ya qeyri-adi əlamətlərlə birlikdə olduqda əsas səbəb mütləq araşdırılmalıdır. Bu məqalədə səbəbləri, kömək edən üsulları və diqqət edilməli halları geniş nəzərdən keçirdik. Unutmayın, hər insan fərqlidir; başgicəllənmə yaşayırsınızsa, ən doğru qiymətləndirmə və müalicə üçün səhiyyə mütəxəssisi ilə məsləhətləşmək ən təhlükəsiz yanaşmadır.