بیماری سلیاک چیست؟ نشانه‌ها و راه‌های درمان

بیماری سلیاک بیماری مزمن گوارشی ناشی از واکنش غیرعادی ایمنی بدن به پروتئینی به نام گلوتن در غلاتی مانند گندم، جو و چاودار است. دستگاه ایمنی گلوتن را زیان‌آور می‌پندارد و به روده باریک حمله می‌کند و آسیب می‌زند. جذب مواد غذایی مختل می‌شود و مشکلات مختلف سلامت ایجاد می‌شوند. سلیاک با استعداد ژنتیکی ارتباط دارد و از نوزادی تا بزرگسالی در هر سنی دیده می‌شود. درمان آن ادامه زندگی بدون گلوتن تا پایان عمر است.

سلیاک چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟

بیماری سلیاک در میان مردم به نام عدم تحمل گلوتن یا حساسیت به گلوتن نیز شناخته می‌شود. در اصل یک بیماری خودایمنی است؛ یعنی دستگاه ایمنی به بافت خود بدن حمله می‌کند. با خوردن غذای گلوتن‌دار، مانند نان یا ماکارونی دارای آرد گندم، ایمنی بیمار گلوتن را دشمن می‌بیند. برجستگی‌های کوچک سطح داخلی روده باریک که معمولاً جذب غذا را انجام می‌دهند و پرز روده نام دارند، آسیب می‌بینند. سطح روده به‌تدریج صاف می‌شود و ویتامین، مواد معدنی و مواد مغذی دیگر به اندازه کافی جذب نمی‌شوند.

در ایجاد سلیاک، استعداد ارثی عامل مهمی است. در افرادی که اعضای خانواده سلیاک یا بیماری خودایمنی مشابه دارند، احتمال بیشتر است. اما نخستین محرک ممکن است متفاوت باشد؛ مثلاً بارداری، زایمان، استرس شدید یا جراحی و عفونت قبلی ممکن است نشانه‌ها را تحریک کنند. سلیاک مسری نیست و از فردی به دیگری منتقل نمی‌شود؛ اما تا تشخیص و قطع مصرف گلوتن، مادام‌العمر ادامه دارد.

نشانه‌های بیماری سلیاک

نشانه‌ها در افراد متفاوت‌اند و شدت یکسان ندارند. در برخی از کودکی و در برخی در بزرگسالی آشکار می‌شوند. شایع‌ترین نشانه‌ها گوارشی‌اند، اما سوءجذب می‌تواند بر دستگاه‌های دیگر بدن نیز اثر بگذارد. از جمله نشانه‌های شایع سلیاک:

• مشکلات گوارشی: اسهال مزمن (طولانی‌مدت)، گاهی یبوست، در شکم نفخ و گاز، به‌طور مکرر درد شکم، تهوع یا حمله استفراغ.
• مشکلات وزن و رشد: بدون علت مشخص، کاهش وزن؛ در کودکان وزن‌نگرفتن کافی، تأخیر رشد و کوتاهی قد. شکم متورم و عقب‌ماندن رشد از همسالان در نوزاد و خردسال نشانه مهمی است.
• کم‌خونی و خستگی: کم‌خونی فقر آهن باعث ضعف مداوم، خستگی، رنگ‌پریدگی و سرگیجه می‌شود. این کم‌خونی از اختلال جذب آهن در روده ناشی می‌شود.
• شکایت استخوان و مفصل: سوءجذب ممکن است باعث کمبود کلسیم و ویتامین D شود. در نتیجه درد استخوان، درد مفصل یا در ادامه پوکی استخوان رخ می‌دهد.
• نشانه‌های پوستی و دیگر: برخی بیماران دچار بثورات پوستی و تاول خارش‌دار، به‌ویژه نوعی به نام درماتیت هرپتی‌فرم می‌شوند. آفت مکرر دهان، آسیب مینای دندان و افزایش آنزیم‌های کبدی نیز ممکن است با سلیاک مرتبط باشند.

به علت گستردگی نشانه‌ها، سلیاک ممکن است با بیماری دیگر اشتباه شود یا دیر تشخیص داده شود. برخی سال‌ها گمان می‌کنند سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS) یا مشکل گوارشی دیگری دارند. اگر نشانه‌های بالا طولانی شده و به‌ویژه با غذای گلوتن‌دار مرتبط‌اند، سلیاک باید مطرح و به پزشک مراجعه شود.

روش‌های تشخیص سلیاک

برای تشخیص مجموعه‌ای از آزمایش‌ها و روش‌ها وجود دارد. نخست در افراد مشکوک، آزمایش خون انجام می‌شود. در خون به دنبال آنتی‌بادی‌های تولیدشده در واکنش به گلوتن می‌گردند. رایج‌ترین آزمایش، آنتی‌بادی IgA ضد ترانس‌گلوتامیناز بافتی (anti-tTG)است. برای حمایت از تشخیص، آنتی‌اندومیزیوم و اندازه‌گیری IgA کل نیز ممکن است درخواست شوند. بالابودن این آنتی‌بادی‌ها شک به سلیاک را تقویت می‌کند.

اگر آزمایش خون مثبت یا شک قوی باشد، برای تشخیص قطعی ممکن است آندوسکوپی و نمونه‌برداری لازم شود. متخصص گوارش هنگام آندوسکوپی دستگاه گوارش فوقانی، از دوازدهه، نخستین بخش روده باریک، نمونه‌های کوچک بافتی یا بیوپسی می‌گیرد. اختلال ساختار پرز و تغییر التهابی در بررسی آزمایشگاهی، تشخیص را تأیید می‌کند. نمونه‌برداری استاندارد طلایی قطعی‌کردن تشخیص است.

اگر مدتی رژیم بدون گلوتن داشته باشید، خون و نمونه‌برداری ممکن است به‌طور گمراه‌کننده طبیعی باشند. بنابراین پیش از آزمایش تشخیصی مهم است رژیم بدون گلوتن را شروع نکنید . پزشک در صورت نیاز ممکن است با آزمایش ژنتیک، وجود ژن‌های HLA DQ2/DQ8 را نیز بررسی کند، اما این بیشتر اطلاعات پشتیبان در موارد دشوار است. وجود استعداد ژنتیکی سلیاک را ممکن می‌کند، اما ژن به‌تنهایی به معنای بیماری نیست.

پس از تشخیص، پزشک برنامه درمان و پیگیری فردی تعیین می‌کند. تشخیص معمولاً توسط متخصص گوارش یا داخلی انجام می‌شود. در کودکان نیز متخصص گوارش کودکان می‌تواند ارزیابی کند.

زندگی بدون گلوتن چیست و چرا مهم است؟

زندگی بدون گلوتن شیوه‌ای مبتنی بر دوری کامل از هر خوراک و نوشیدنی گلوتن‌دار است که پایه درمان سلیاک را تشکیل می‌دهد. محور آن رژیم بدون گلوتن است؛ یعنی حذف گندم، جو، چاودار و همه غذاهای دارای آنها. فقط نان و ماکارونی آشکارا آردی مطرح نیستند، بلکه غذای فرآوری‌شده با گلوتن پنهان نیز شامل می‌شود. سوپ آماده، سس، گوشت فرآوری‌شده مانند سوسیس، برخی شیرینی‌ها و حتی چیپس ممکن است گلوتن داشته باشند. بنابراین بیمار باید برچسب هر محصول را دقیق بخواند و به عبارت «بدون گلوتن» توجه کند.

زندگی بدون گلوتن برای بیمار سلیاک حیاتی است، زیرا تنها درمان مؤثر همین است. برای ترمیم آسیب روده و رفع نشانه‌ها، حذف کامل گلوتن لازم است. حتی مقدار کم ممکن است ایمنی را دوباره فعال و روده را مجدداً آسیب‌دیده کند. شکایت‌ها ادامه می‌یابند و در درازمدت عوارض جدی مانند پوکی استخوان، ناباروری و لنفوم روده باریک ممکن‌اند. با شروع زندگی بدون گلوتن معمولاً طی چند هفته نشانه‌ها بسیار کمتر می‌شوند و روده طی چند ماه ترمیم را آغاز می‌کند. اما برای پایداری بهبود، رژیم باید تا پایان عمر ادامه یابد.

هرچند ابتدا دشوار به نظر می‌رسد، امروزه محصولات و امکانات زیادی آن را آسان می‌کنند. آرد، نان، ماکارونی و بیسکویت بدون گلوتن در فروشگاه‌ها هستند. همچنین خوراکی‌های فراوانی به‌طور طبیعی بدون گلوتن‌اند و برای تغذیه سالم کافی هستند. جدول زیر غذاهای اصلی گلوتن‌دار و جایگزین‌هایشان را نشان می‌دهد:

جو دوسر ذاتاً گلوتن ندارد، اما اغلب با غلات دیگر تماس داشته و ممکن است آلوده شود. بنابراین فقط محصول با برچسب «بدون گلوتن» انتخاب شود.

با گوشت، ماهی، سبزی، میوه، حبوبات، تخم‌مرغ و شیر طبیعی و تازه می‌توان منویی غنی داشت. جایگزین مغذی برای غذای حذف‌شده و حفظ تعادل مهم است. بسیاری از رستوران‌ها نیز گزینه بدون گلوتن دارند یا می‌توان هنگام سفارش درباره مواد تشکیل‌دهنده پرسید.

درمان سلیاک و نکات زندگی روزانه

تنها درمان شناخته‌شده سلیاک، رعایت سخت‌گیرانه مادام‌العمر رژیم بدون گلوتن است. فعلاً دارویی برای حذف کامل واکنش ایمنی به گلوتن وجود ندارد. با رعایت رژیم، در بیشتر بیماران نشانه‌ها رفع و روده بهتر می‌شود. هدف هم رفع شکایت و هم پیشگیری از کمبود تغذیه و عوارض بلندمدت است.

علاوه بر رژیم، ممکن است درمان حمایتی و اقدامات دیگر لازم باشند. اگر هنگام تشخیص کمبود آهن، کلسیم، ویتامین D یا ویتامین B12 باشد، پزشک ممکن است مکمل ویتامین و مواد معدنی مناسب پیشنهاد کند. در ابتدای تشخیص، تا بهبود روده ممکن است موقتاً رژیم بدون لاکتوز نیز توصیه شود، زیرا آسیب سطح روده می‌تواند عدم تحمل لاکتوز ایجاد کند. برای نشانه بسیار شدید یا درماتیت هرپتی‌فرم، پزشک ممکن است داروی کوتاه‌مدت بدهد؛ اما فقط برای تسکین است و درمان اصلی رعایت سخت‌گیرانه رژیم است.

با رعایت برخی نکات روزانه می‌توان اثر رژیم را بیشتر و از مواجهه تصادفی با گلوتن جلوگیری کرد:

• عادت خواندن برچسب: خواندن مواد تشکیل‌دهنده محصول بسته‌بندی را عادت کنید. به دنبال «بدون گلوتن» باشید و اگر آرد گندم، مالت جو یا چاودار دارد مصرف نکنید. برخی محصولات ظاهراً بدون غله نیز مشتقات آرد به‌عنوان غلیظ‌کننده دارند.
• توجه به آلودگی متقاطع: غذای بدون گلوتن نباید با غذای گلوتن‌دار تماس یابد. تخته نان، روغن سرخ‌کردنی و تستر خطر آلودگی دارند. در تستری که نان معمولی می‌رود، نان بدون گلوتن نگذارید. در صورت امکان در آشپزخانه از ابزار آماده‌سازی جداگانه استفاده کنید.
• غذاخوردن بیرون: در رستوران یا مهمانی از پرسیدن مواد غذا خجالت نکشید. حتی غذای ظاهراً بدون گلوتن ممکن است سس یا چاشنی دارای آرد داشته باشد. از پیشخدمت یا آشپز بپرسید آیا غذا کاملاً بدون گلوتن آماده شده است. در صورت نیاز سلیاک و موارد احتیاط را کوتاه توضیح دهید.
• داروها و محصولات دیگر: برخی داروها یا ویتامین‌ها ممکن است نشاسته گندم به‌عنوان پرکننده داشته باشند. از داروساز درباره بدون گلوتن‌بودن دارو بپرسید. بالم لب، خمیردندان و حتی لوازم آرایشی بدون گلوتن را ترجیح دهید. هرچند محصول پوستی مستقیماً بر گوارش اثر ندارد، خردسال ممکن است آن را وارد دهان کند.
• حمایت اجتماعی و روانی: چون زندگی با سلیاک در ابتدا دشوار است، همکاری با متخصص تغذیه بسیار مفید است. او برنامه بدون گلوتن متعادل و خوشمزه می‌سازد. ارتباط با افراد مشابه، مانند انجمن سلیاک یا گروه آنلاین، حمایت روحی و عملی می‌دهد. آموزش خانواده و به‌ویژه والدین کودک بیمار برای نظم بدون گلوتن در خانه مهم است.

درمان سلیاک تا حد زیادی به مدیریت سبک زندگی مربوط است. رژیم منضبط و رفتار آگاهانه به زندگی سالم کمک می‌کنند. با رعایت دقیق، بیمار مانند دیگران زندگی فعال و معمول دارد. نظم ابتدا پیچیده به‌مرور عادت می‌شود. زندگی بدون گلوتن را محدودیت ندانید؛ آن را تغییر لازم برای سلامت ببینید.

نتیجه

سلیاک با تشخیص درست و رژیم قابل کنترل است. افراد دارای تشخیص زودهنگام که تغذیه بدون گلوتن را شروع می‌کنند، معمولاً طی چند ماه سلامت و انرژی خود را بازمی‌یابند. اگر در خود یا کودک به نشانه سلیاک مشکوکید، برای آزمایش لازم به مرکز سلامت مراجعه کنید. با درمان و تغییر سبک زندگی مناسب می‌توان با سلیاک سالم زندگی کرد.