Çölyak xəstəliyi nədir? Əlamətləri və müalicə yolları

Çölyak xəstəliyi buğda, arpa və çovdar kimi taxıllarda olan qlüten adlı zülala qarşı anormal immun cavab nəticəsində yaranan xroniki həzm xəstəliyidir. Yəni immun sistemi qlüteni zərərli maddə sayaraq nazik bağırsağa hücum edir və zədə yaradır. Nəticədə qida maddələrinin sorulması pozulur və müxtəlif sağlamlıq problemləri yaranır. Genetik meylliliklə əlaqəli çölyak körpəlikdən yetkinliyədək hər yaşda görülə bilər. Müalicə ömürboyu qlütensiz həyat sürməkdən ibarətdir.

Çölyak xəstəliyi nədir və necə yaranır?

Çölyak xalq arasında qlüten dözümsüzlüyü və ya qlüten allergiyası kimi də tanınır. Əslində bu, autoimmun xəstəlikdir; yəni orqanizmin öz toxumasına hücum etdiyi immun sistemi problemidir. Qlütenli qidalar (məsələn, buğda unlu çörək və makaron) yeyildikdə çölyak xəstəsinin immun sistemi qlüteni düşmən sayır. Nazik bağırsağın iç səthində normalda qidanın sorulmasını təmin edən xov adlı kiçik çıxıntılar bu hücumla zədələnir. Zamanla səth yastılaşır, qidadakı vitamin və mineral kimi maddələr kifayət qədər sorula bilmir.

Çölyakın yaranmasında irsi meyllilik vacib amildir. Ailədə çölyak və ya oxşar autoimmun xəstəlik varsa ehtimal daha yüksəkdir. Lakin ilk tətikləyici hadisə hər şəxsdə fərqli ola bilər. Məsələn, bəzilərində hamiləlik, doğuş, güclü stress, əməliyyat və ya keçirilmiş infeksiyalar əlamətləri tətikləyə bilər. Çölyak yoluxucu deyil və insandan insana keçmir; lakin diaqnoz qoyulub qlüten dayandırılmadıqca ömürboyu davam edən xəstəlikdir.

Çölyak xəstəliyinin əlamətləri

Əlamətlər şəxsdən şəxsə dəyişir, hər xəstədə eyni ağırlıqda olmur. Bəzilərində uşaqlıqda, digərlərində yetkinlikdə yaranır. Ən geniş yayılmış əlamətlər həzm sistemi ilə bağlıdır, lakin sorulma pozğunluğu digər sistemlərə də təsir edə bilər. Bunlar çölyakın geniş yayılmış əlamətləridir:

• Həzm problemləri: Xroniki (uzunmüddətli) ishal, arabir qəbizlik, qarında köp və qaz, tez-tez qarın ağrısı, ürəkbulanma və ya qusma tutmaları.
• Çəki və inkişaf problemləri: İzah olunmayan çəki itkisi; uşaqlarda kifayət qədər çəki yığmamaq, böyümə geriliyi və qısaboyluluq. Körpə və kiçik uşaqlarda qarın şişkinliyi və yaşıdlarından geri inkişaf mühüm işarə ola bilər.
• Anemiya və yorğunluq: Dəmir çatışmazlığı anemiyası nəticəsində davamlı halsızlıq, yorğunluq, dərinin solğunluğu və başgicəllənmə. Anemiya dəmirin bağırsaqdan sorulmasının pozulmasından yaranır.
• Sümük və oynaq şikayətləri: Sorulma pozğunluğundan kalsium və D vitamini çatışmazlığı ola bilər. Bununla sümük ağrıları, oynaq ağrısı və ya sonralar osteoporoz (sümük əriməsi) yarana bilər.
• Dəri və digər əlamətlər: Bəzi xəstələrdə dəri səpgiləri və qaşınan suluqlar (xüsusən dermatitis herpetiformis adlanan səpgi) yarana bilər. Təkrarlayan ağız aftları, diş minasının pozulması və qaraciyər fermentlərinin artması da çölyakla əlaqəli ola bilər.

Əlamətlər müxtəlif olduğundan çölyak başqa problemlə qarışdırıla və ya diaqnoz gecikə bilər. Məsələn, bəzi xəstələr illərlə qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (IBS) və ya başqa həzm problemi olduğunu düşünə bilər. Buna görə əlamətlər uzundursa, xüsusən qlütenli qidalarla bağlıdırsa çölyak düşünülməli və həkimə müraciət edilməlidir.

Çölyak xəstəliyinin diaqnostika üsulları

Diaqnostikada bir sıra test və üsullar istifadə edilir. Əvvəlcə şübhəli şəxslərdə bəzi qan testləri aparılır. Onlarda orqanizmin qlütenə qarşı yaratdığı anticisimlər axtarılır. Ən çox istifadə olunan toxuma transqlutaminaza (anti-tTG) IgA anticisim testidir. Həmçinin antiendomizial anticisim testi və ümumi IgA ölçümü də diaqnozu dəstəkləmək üçün istənilə bilər. Anticisimlərin yüksəkliyi şübhəni gücləndirir.

Qan testləri müsbətdirsə və ya güclü şübhə varsa dəqiq diaqnoz üçün endoskopiya və biopsiya lazım ola bilər. Qastroenteroloqun apardığı yuxarı həzm endoskopiyasında nazik bağırsağın ilk hissəsi olan onikibarmaq bağırsaqdan (duodenum) kiçik toxuma nümunələri (biopsiya) götürülür. Xovların pozulması və iltihabi dəyişikliklər diaqnozu təsdiqləyir. Biopsiya diaqnozu dəqiqləşdirən qızıl standartdır.

Şəxs bir müddət qlütensiz pəhriz saxlayıbsa test və biopsiya yanıltıcı normal çıxa bilər. Buna görə testdən əvvəl qlütensiz pəhrizə başlamamaq vacibdir. Həkim lazım görərsə genetik testlərlə HLA DQ2/DQ8 genlərini də yoxlaya bilər; bu, əsasən çətin diaqnostikada dəstəkləyici məlumatdır. Genetik meyllilik çölyakı mümkün etsə də, genin olması təkbaşına xəstəlik demək deyil.

Diaqnozdan sonra həkim fərdi müalicə və izləmə planı quracaq. Diaqnozu adətən qastroenterologiya və ya daxili xəstəliklər mütəxəssisi qoyur. Uşaqlarda isə uşaq qastroenterologiyası mütəxəssisi qiymətləndirə bilər.

Qlütensiz həyat nədir və nə üçün vacibdir?

Qlütensiz həyat müalicənin əsası olan, qlütenli hər cür qida və içkidən tam uzaq qalmağı tələb edən həyat tərzidir. Mərkəzində qlütensiz pəhriz durur. Buğda, arpa, çovdar və onları ehtiva edən bütün qidaların çıxarılması deməkdir. Yalnız çörək və makaron kimi aşkar unlu qidaları deyil, gizli qlütenli emal olunmuş qidaları da əhatə edir. Məsələn, hazır şorba, sous, sosis kimi emal olunmuş ətlər, bəzi şirniyyat və hətta çipslərdə qlüten ola bilər. Buna görə hər məhsulun etiketini diqqətlə oxumaq və “qlütensizdir” qeydinə baxmaq lazımdır.

Qlütensiz həyat xəstələr üçün həyati əhəmiyyət daşıyır, çünki yeganə effektiv müalicə budur. Bağırsaq zədəsinin və əlamətlərin düzəlməsi üçün qlüten tam dayandırılmalıdır. Az miqdar belə immun sistemini yenidən aktivləşdirib zədə yarada bilər. Bu, şikayətlərin davamına və uzunmüddətli ciddi ağırlaşmalara (osteoporoz, sonsuzluq, nazik bağırsaq limfoması kimi) səbəb ola bilər. Qlütensiz həyata başlayanlarda adətən bir neçə həftədə şikayətlər xeyli azalır, bağırsaq bir neçə ayda bərpaya başlayır. Davamlı yaxşılaşma üçün pəhriz ömürboyu davam etməlidir.

Əvvəl çətin görünsə də, indi pəhrizi asanlaşdıran çox məhsul və imkan var. Marketlərdə qlütensiz un, çörək, makaron və peçenye mövcuddur. Həmçinin təbii olaraq qlütensiz bir çox qida var və sağlam qidalanma üçün kifayətdir. Cədvəldə əsas qlütenli qidalar və alternativləri verilib:

Yulaf təbii olaraq qlüten ehtiva etmir, lakin digər taxıllarla təmasdan çirklənə bilər. Buna görə yalnız “qlütensiz” etiketli yulaf seçilməlidir.

Qlütensiz həyatda ət, balıq, tərəvəz, meyvə, paxlalı, yumurta və süd kimi təbii-təzə qidalarla zəngin menyu qurmaq olar. Çıxarılan qidaları qidalı alternativlərlə əvəzləmək və tarazlığı qorumaq vacibdir. Bir çox restoranda qlütensiz seçim var; sifarişdə tərkibi soruşaraq da düzgün seçim etmək olar.

Çölyakda müalicə yolları və gündəlik diqqət məqamları

Çölyakın məlum yeganə müalicəsi ömürboyu ciddi qlütensiz pəhriz saxlamaqdır. Hazırda qlütenə immun cavabı tam aradan qaldıran dərman yoxdur. Pəhrizə əməl edildikdə əksər xəstədə əlamətlər itir, bağırsaq sağalır. Məqsəd həm şikayətləri, həm qida çatışmazlığı və uzunmüddətli ağırlaşmaları önləməkdir.

Pəhrizlə yanaşı dəstək müalicəsi və tədbirlər də lazım ola bilər. Məsələn, diaqnozda dəmir, kalsium, D və B12 vitamini çatışmazlığı varsa həkim uyğun vitamin-mineral əlavələri tövsiyə edə bilər. İlk dövrdə bağırsaq bərpa olunanadək müvəqqəti laktozsuz pəhriz də tövsiyə oluna bilər; zədələnmiş səth laktoz dözümsüzlüyü yarada bilər. Əlamətlər ağırdırsa və ya dermatitis herpetiformis varsa qısamüddətli dərman da istifadə oluna bilər. Lakin bunlar simptomları sakitləşdirir; əsas müalicə ciddi pəhrizdir.

Gündəlik bəzi məqamlara diqqət pəhrizin effektivliyini artırır və təsadüfi qlüten təsirini önləyir:

• Etiket oxuma vərdişi: Qablaşdırılmış qidanın tərkibini oxumaq vərdişə çevrilməlidir. “Qlütensizdir” qeydi axtarılmalı; buğda unu, arpa səmənisi və ya çovdar varsa qəbul edilməməlidir. Aşkar taxıl olmasa belə qatılaşdırıcı un törəməsi ola bilər.
• Çarpaz çirklənməyə diqqət: Qlütensiz qida qlütenli qida ilə təmas etməməlidir. Evdə çörək taxtası, qızartma yağı və tost cihazında risk var. Məsələn, adi çörək qoyulan cihazda qlütensiz çörək qızardılmamalıdır. Mətbəxdə mümkünsə ayrı hazırlıq vasitələri istifadə etmək yaxşı tədbirdir.
• Evdən kənar yemək: Restoranda və ya qonaqlıqda tərkibi soruşmaqdan çəkinməyin. Qlütensiz sandığınız yeməyin sous və marinadında un ola bilər. Buna görə ofisiantdan və ya aşpazdan tam qlütensiz hazırlanıb-hazırlanmadığı soruşulmalıdır. Lazım gəldikdə çölyak barədə qısa məlumat verib diqqət məqamlarını izah edin.
• Dərman və digər məhsullar: Bəzi dərman və vitamin həblərində doldurucu kimi buğda nişastası ola bilər. Əczaçıdan dərmanlarınızın qlütensiz olub-olmadığını soruşun. Dodaq balzamı, diş məcunu kimi ağızla təmas edən məhsulların, hətta kosmetikanın qlütensizini seçmək daha doğrudur. Dəriyə çəkilən məhsul həzmə birbaşa təsir etməsə də, kiçik uşaqlar onu ağızlarına ala bilər.
• Sosial və psixoloji dəstək: Çölyakla yaşamaq əvvəl çətin ola bildiyindən dietoloqla işləmək çox faydalıdır. Dietoloq balanslı və dadlı qlütensiz plan qurmağa kömək edir. Oxşar insanlarla əlaqə (xəstə dərnəkləri və onlayn qruplar) mənəvi və praktik dəstək verir. Ailə və xüsusən uşaq xəstələrin valideynlərinin təlim alması evdə qlütensiz qayda üçün vacibdir.

Göründüyü kimi, müalicə əsasən həyat tərzini idarə etməklə bağlıdır. İntizamlı pəhriz və məlumatlı davranış xəstənin sağlam yaşamasını təmin edir. Ciddi əməl edildikdə hamı kimi aktiv və normal həyat mümkündür. Əvvəl mürəkkəb görünən qaydanın zamanla rutin olacağını bilmək vacibdir. Qlütensiz həyatı məhdudiyyət deyil, sağlamlıq üçün zəruri dəyişiklik saymaq lazımdır.

Nəticə

Çölyak düzgün diaqnoz və pəhrizlə nəzarətə alına bilər. Erkən diaqnozla qlütensiz qidalananlar adətən bir neçə ayda sağlamlığına qovuşur və daha enerjili hiss edir. Özünüzdə və ya uşağınızda şübhə varsa tibb müəssisəsində testlərdən çəkinməyin. Uyğun müalicə və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə çölyakla sağlam yaşamaq mümkündür.