دیابت نوع 1: آیا سلول‌های جزیره‌ای مشتق از سلول بنیادی می‌توانند وابستگی به انسولین را برطرف کنند؟

پیشرفتی که دهه‌ها انتظارش می‌رفت

دیابت نوع 1 بیماری مزمنی است که در نتیجه تخریب خودایمنی سلول‌های بتای لوزالمعده ایجاد می‌شود و به دریافت مادام‌العمر انسولین از بیرون بدن نیاز دارد.

با وجود امکانات پزشکی نوین، 75% بیماران دیابتی به اهداف کنترل قند خون پیشنهادی انجمن‌های دیابت آمریکا و اروپا نمی‌رسند. این اهداف عبارت‌اند از:

• سطح HbA1c کمتر از 7%

• قرارداشتن قند خون روزانه در محدوده 70–180 mg/dL در دست‌کم 70% زمان.

یعنی از هر 4 بیمار، 3 نفر با وجود درمان برای حفظ قند خون در سطح مطلوب دشواری دارند.

حتی با پیشرفته‌ترین سامانه‌ها، مانند پمپ خودکار انسولین، خطر افت شدید قند خون ادامه دارد. بنابراین درمانی که تولید فیزیولوژیک انسولین را بازگرداند، می‌تواند در حوزه بالینی دیابت تغییری بنیادین ایجاد کند.

در 20 ژوئن 2025، New England Journal of Medicine مطالعه VX-880-101 FORWARD منتشرشده در این مجله، دقیقاً از همین نظر پیشگامانه است. بررسی شد آیا تجویز یک‌باره سلول‌های کاملاً بالغ جزایر لوزالمعده، به‌نام زیمیسلسل، در ورید پورت کبدِ بیماران دیابت نوع 1، می‌تواند تولید انسولین بدن را بازگرداند. این سلول‌ها در آزمایشگاه از سلول‌های بنیادی گرفته‌شده از اهداکننده سالم دیگری، به‌صورت آلوژنیک، تولید شده بودند.

🧪 طراحی مطالعه FORWARD و شرکت‌کنندگان

• نوع مطالعه: فاز 1-2، بدون کورسازی، تک‌گروهی و چندمرکزی
• شرکت‌کنندگان: 14 بیمار، شامل 12 دریافت‌کننده دوز کامل زیمیسلسل؛ افراد با سابقه 7,8–47,4 سال دیابت، HbA1c > 7%، سابقه افت شدید قند خون و اختلال آگاهی از افت قند.
• روش تجویز: انفوزیون در ورید پورت با مقدار 0,8 × 10⁹ سلول زیمیسلسل به‌صورت یک دوز
• مدت پیگیری: دست‌کم 12 ماه؛ مطالعه همچنان ادامه دارد و پیگیری 5 ساله برنامه‌ریزی شده است
• سرکوب ایمنی: پروتکل طولانی‌مدت بدون گلوکوکورتیکوئید یا کورتون

📊 یافته‌های اصلی: تحول به زبان اعداد

• میانگین کاهش HbA1c: 1,81%
• میانگین زمان در محدوده هدف: 93,3%
• میانگین کاهش دوز انسولین: 92%

این داده‌ها نشان می‌دهد سلول‌های جزیره‌ای عملکرد فیزیولوژیک پیدا کرده‌اند و توانسته‌اند آن را حفظ کنند.

نمودار بالا سیر زمانی گلوکز را در 12 بیمار دیابت نوع 1 دریافت‌کننده زیمیسلسل نشان می‌دهد.

• پیش از درمان، در وضعیت پایه: میانگین گلوکز پس از غذا، در دقیقه 90، بسیار بالا بود (338 mg/dL)، در حالی که گلوکز ناشتا 177 mg/dL بود.
• در روز 90 پس از درمان: این مقادیر به‌ترتیب به 209 mg/dL و 141 mg/dL کاهش یافتند.
• در روزهای 180، 270 و 365: سطوح گلوکز پایدارتر شدند:
  • در پایان 1 سال، گلوکز ناشتا 123 mg/dL,
  • و گلوکز دقیقه 90 برابر 129 mg/dL اندازه‌گیری شد.

این داده‌ها نشان می‌دهد زیمیسلسل کنترل گلوکز را سریع و پایدار بهبود می‌بخشد.

⚠️ یافته‌های ایمنی

• شایع‌ترین عوارض: اسهال، سردرد، زخم دهان و نوتروپنی
• عوارض جدی:
  • نوتروپنی در 3 بیمار ← بستری در بیمارستان
  • 2 مورد مرگ:
    • مننژیت کریپتوکوکی، همراه مصرف استروئید برخلاف پروتکل
    • بدترشدن دمانس ازپیش‌موجود

بیشتر عوارض به سرکوب ایمنی مربوط‌اند. سمیت جدی اختصاصی زیمیسلسل مشاهده نشد.

💡 این مطالعه چه معنایی دارد؟

• تولید فیزیولوژیک انسولین می‌تواند بازگردد.
• کنترل قند خون بهتر از سامانه‌های خودکار انسولین می‌تواند به دست آید.
• پیوند جزیره‌ای بدون وابستگی به اهداکننده عضو ممکن است.
• برای بیماران پرخطری که به اهداف بالینی نمی‌رسند امیدبخش است.

ظرفیت زیمیسلسل ممکن است افزون بر دیابت نوع 1، راه درمان‌های سلولی دیگر بیماری‌های غدد درون‌ریز را نیز باز کند.

🔭 نتیجه‌گیری و چشم‌انداز آینده

این نخستین مطالعه بالینی با VX-880 (زیمیسلسل) نشان داد سلول‌های جزیره‌ای مشتق از سلول بنیادی می‌توانند با موفقیت در بدن انسان کار کنند. اما نتایج اولیه‌اند و به مطالعات بزرگ‌تر، کنترل‌شده و بلندمدت نیاز است. داده‌های فاز 3 در فرایند تأیید FDA تعیین‌کننده خواهند بود.

کارآزمایی‌های بالینی VX-880 (زیمیسلسل) کجا انجام می‌شوند؟

پژوهش بالینی درمان VX-880 (زیمیسلسل) را شرکت آمریکایی Vertex Pharmaceuticals اجرا می‌کند و اکنون در 27 مرکز مختلف اروپا و آمریکای شمالی فعالانه ادامه دارد. از مراکز پژوهشی نزدیک‌تر به ترکیه، بیمارستان‌های دانشگاهی و مراکز پیوند در شهرهایی مانند میلان، درسدن، ژنو، لیدن و لندن هستند.

مطالعه بالینی ارزیابی درمان VX-880 (زیمیسلسل) با نام VX-880-101 FORWARD اکنون در مرحله فاز 1/2/3 قرار دارد و به‌طور فعال ادامه می‌یابد.

• تاریخ آغاز: مارس 2021
• تاریخ پایان برنامه‌ریزی‌شده: ژوئن 2030
• تعداد هدف شرکت‌کنندگان: 52 نفر
• وضعیت کنونی: مطالعه فعال و برای پذیرش بیمار باز به‌نظر می‌رسد.

در مطالعه، افراد مبتلا به دیابت نوع 1 با دست‌کم دو حمله افت شدید قند خون و دست‌کم 5 سال مصرف انسولین، در سن 18–65 سال پذیرفته می‌شوند. شرکت‌کنندگان باید از دستگاه پایش مداوم گلوکز (CGM) استفاده کنند.

📌 مطالعه در گروهی از بیماران با تجویز انفوزیون یک‌باره زیمیسلسل و سپس درمان سرکوبگر ایمنی بدون گلوکوکورتیکوئید، امکان بازگرداندن تولید انسولین را ارزیابی می‌کند.

بیماران دیابت نوع 1 با سابقه افت شدید قند خون، می‌توانند با مراجعه به این مراکز از نظر واجدشرایط‌بودن برای مطالعه ارزیابی شوند. نامزدهای مناسب ممکن است وارد برنامه انفوزیون تک‌دوز زیمیسلسل و پیگیری بلندمدت شوند.

📎 صفحه رسمی ثبت کارآزمایی از پیوند زیر در دسترس است: NCT04786262 – ClinicalTrials.gov

📩 همچنین می‌توانید با خط اطلاعات پزشکی Vertex (medicalinfo@vrtx.com) یا مستقیماً با مراکز مربوط تماس بگیرید و اطلاعات تفصیلی بخواهید.

این پژوهش گامی بسیار مهم برای شناخت ایمنی و اثربخشی پیوند سلول‌های جزیره‌ای مبتنی بر سلول بنیادی است.