عمر یاغی، از خانه‌ای تک‌اتاقه در اردن تا نوبل: مهاجرت مغزها از آمریکا به چین

عمر یاغی در 1965 در امان، پایتخت اردن، در خانواده‌ای که در 1948 آواره شده و به اردن پناه برده بود — یعنی خانواده‌ای پناهنده و فلسطینی — به دنیا آمد. خانواده‌اش بسیار فقیر بود: ده تا دوازده خواهر و برادر در یک اتاق — و آن اتاق با حیواناتی مشترک بود که منبع درآمد خانواده بودند. خانه برق و آب منظم نداشت. آب فقط هر یک تا دو هفته، برای چند ساعت، به محله می‌رسید؛ اگر عمر کوچک سحر از خواب بیدار نمی‌شد و شیرها را باز نمی‌کرد، خانواده — و گاوی که نگه می‌داشتند — بی‌آب می‌ماندند.

این صحنه مهم است، زیرا دقیقاً همان جایی است که زندگی یاغی چهل سال بعد به آن بازمی‌گردد. کودکی که در کمبود آب بزرگ شد، بعدها موادی اختراع می‌کرد که از هوا آب جمع می‌کنند. اما ابتدا باید آن لحظه‌ای می‌رسید که زندگی‌اش را تغییر داد.

در ده‌سالگی وارد کتابخانه‌ای در امان شد و کتابی باز کرد. در آن، نقاشی‌های مولکولی به شکل «میله و گوی» بود که تا آن روز هرگز ندیده بود. نمی‌دانست چه هستند؛ اما زیبایی آنها بی‌درنگ مسحورش کرد. سال‌ها بعد، آن لحظه را چنین توصیف می‌کرد: «انگار چیزی کشف کرده بودم که هیچ‌کس پیش‌تر ندیده بود.» بسیار دیرتر فهمید که اینها «مولکول‌های سازندهٔ جهان ما» هستند.

هنگام کار در مغازهٔ پدرش در امان، چیز دیگری هم آموخت: کاری را یا درست و کامل انجام می‌دهی، یا اصلاً انجام نمی‌دهی. وقتی پانزده‌ساله شد، پدرش برای ساختن آینده‌اش او را، به آمریکا فرستاد. تقریباً انگلیسی نمی‌دانست. در یک کالج محلی (Hudson Valley) شروع کرد؛ از آنجا به Albany (SUNY) رفت و کارشناسی شیمی و سپس دکترای خود را در دانشگاه Illinois به پایان رساند. می‌گوید: «درس‌ها را دوست نداشتم، اما عاشق آزمایشگاه بودم.» چیزی که واقعاً جذبش می‌کرد، خودِ دانش بود — درست مانند کنجکاوی پایان‌ناپذیری که در داستان‌های عزیز سانجارِ خودمان یا ماری کوری می‌بینیم.

در دههٔ 1990، یاغی و دانشجویانش توانستند با ترکیب فلزها و مولکول‌های آلی، مواد هیبریدیِ بسیار متخلخل با ساختار بلوری بسازند. در آن زمان تصور می‌شد این کار ممکن نیست؛ اما یاغی موفق شد و حوزه‌ای کاملاً جدید به نامِ شیمی شبکه‌ای را پدید آورد. مواد حاصل، چارچوب‌های فلزی‌ـ‌آلی (MOF) نام دارند.

این مواد عمدتاً از «فضای خالی» تشکیل شده‌اند؛ این ویژگی آنها را هم بسیار سبک و هم دارای سطحی به‌طور شگفت‌آور گسترده می‌کند. تا حدی که قطعه‌ای متخلخل، به اندازهٔ یک حبه قند، ممکن است به اندازهٔ یک زمین فوتبال سطح داخلی داشته باشد. این «اتاق داخلی» عظیم را می‌توان برای به دام انداختن مولکول‌های مشخص طراحی کرد: بخار آب هوا، دی‌اکسیدکربن، گازهای سمی، حتی باقی‌ماندهٔ داروها در محیط یا «مواد شیمیایی پایدار» (PFAS). تا امروز ده‌ها هزار MOF مختلف تولید شده‌اند؛ کاربردهای آنها شاملِ جمع کردن آب از هوا، حتی در بیابان، (مانند پاسخی به کمبود آب در کودکی یاغی)، جذب کربن، ذخیره‌سازی گاز، کاتالیز و انتقال دارو به بدن است.

این کار با جایزهٔ نوبل شیمی 2025 به اوج رسید؛ یاغی جایزه را با Susumu Kitagawa و Richard Robson به‌اشتراک گذاشت. وقتی از San Francisco به فرودگاه Frankfurt رسید و تلفنش شروع به زنگ زدن کرد، از خبر مطلع شد. گفت: «نمی‌توان برای چنین لحظه‌ای آماده شد. احساسش توصیف‌ناپذیر است.»

یاغی امروز یکی از پراستنادترین شیمی‌دانان جهان است. اما تأثیر او به آزمایشگاه محدود نمی‌شود. Berkeley Global Science Institute مسیر او برای تأسیس مراکز پژوهشی در کشورهایی مانند ویتنام، عربستان سعودی، ژاپن، اردن، کرهٔ جنوبی، آرژانتین، مالزی و اندونزی و راهنمایی پژوهشگران جوان بوده است. به بیان خودش: «همه‌جا افراد باهوش و بااستعداد وجود دارند؛ مسئله این است که با دادن فرصت، استعدادهایشان را آشکار کنیم.» یعنی درسی که از داستان خودش گرفت، این بود که علم باید «بی‌مرز» باشد.

در همین‌جا انتقال او به چین در 2026 معنا پیدا می‌کند. این حرکت در میان کاهش بودجه‌های علمی آمریکا و محدودیت‌های همکاری‌های بین‌المللی رخ داد؛ در مقابل، چین (و کشورهایی مانند فرانسه) می‌کوشیدند با برنامه‌های سخاوتمندانه استعدادهای بین‌المللی را جذب کنند. کشوری که دهه‌ها «مقصد» مهاجرت مغزها بود، اکنون با یکی از درخشان‌ترین چهره‌های خودش خداحافظی می‌کرد.

درس اصلی این است: مهاجرت مغزها «سرنوشت کشورهای در حال توسعه» نیست. مسیر جریان استعداد نیز سلسله‌مراتبی ثابت و از پیش تعیین‌شده نیست. استعداد به جایی می‌رود که تأمین مالی پایدار، محیط پژوهشی آزاد و امن، چشم‌انداز و حمایت نهادی وجود داشته باشد. این مسئله به میزان ثروت یک کشور مربوط نیست، بلکه به میزان ارزشی مربوط است که برای علم قائل است.

این برای ما هم هشدار است و هم فرصت. هشدار روشن است: هیچ مرکزی همیشگی نیست؛ حتی قدرتمندترین کشوری که پژوهشگر خود را گرفتار عدم‌قطعیت مالی و فشار می‌کند، سرانجام جاذبهٔ خود را از دست می‌دهد. فرصت نیز به همان اندازه واقعی است: هر جایی که بتواند شرایط مناسب را ایجاد کند — حتی با بودجهٔ کم — می‌تواند به مرکز جذب تبدیل شود. در واقع، داستان‌های دانشمندان خودمان که در خارج از کشور تفاوت ایجاد کرده‌اند، نیز همین را می‌گویند: استعداد از هر جایی برمی‌خیزد؛ مسئله، ساختن محیطی است که بتواند آن را نگه دارد و رشد دهد.

و شاید قوی‌ترین یادآوری، آغازِ خود یاغی باشد: در امان، یک اتاق مشترک با حیوانات. ذهنی که به تاریخ علم جهت داد، از همان‌جا برخاست. وجه مشترک قهرمانان جهت‌دهنده به علم نیز مگر همین نیست — سفرهای فوق‌العاده‌ای که از آغازهایی ظاهراً ناممکن پدید می‌آیند؟

مهاجرت مغزها داستان یک کشور نیست، بلکه داستان جغرافیای علم است. و این جغرافیا بسیار سریع‌تر از تصور ما دوباره ترسیم می‌شود. وظیفهٔ ما، بیشتر از افسوس خوردن برای «چه کسی را از دست دادیم»، جدی گرفتن این پرسش است: «چه چیزی مردم را اینجا نگه می‌دارد و چه چیزی می‌تواند آنها را به اینجا جذب کند؟» زیرا یاغیِ بعدی ممکن است اکنون کودکی در هر نقطهٔ جهان باشد که با شگفتی به کتابی نگاه می‌کند که در کتابخانه باز کرده است.

یادداشت سردبیر: این محتوای اطلاع‌رسان با هدف الهام‌بخشی، داستان زندگی یک دانشمند و مشارکت‌های او در علم را روایت می‌کند. اطلاعات زندگی‌نامه‌ای و نقل‌قول‌ها از منابع اولیه و معتبر گردآوری شده‌اند و با پرهیز از نقل‌قول مستقیم، به زبان ترکی بازپردازی شده‌اند. تفسیر کشف‌های علمی و سفرهای شخصی متعلق به این نوشته است؛ برای جزئیات می‌توان به منابع مراجعه کرد.