رفتن به محتوا
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · متخصص انکولوژی پزشکی

مروری بر تاریخ معاصر بیماری‌های عفونی؛ آموختن از گذشته و نگریستن به آینده

مروری بر تاریخ معاصر بیماری‌های عفونی؛ آموختن از گذشته و نگریستن به آینده

از آغاز قرن 20، مرگ ناشی از بیماری‌های عفونی در کشورهای پردرآمد به‌طور چشمگیری کاهش یافت. در آمریکا، میزان مرگ عفونی در 1900 در هر 100.000 نفر حدود 800 بود، نزدیک به %50 کل مرگ‌ها؛ و در 1950 در هر 100.000 نفر به 50 رسید، حدود %6 مرگ‌ها.

در 30 سال گذشته، دگرگونی مشابهی در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط آسیا و آفریقای جنوب صحرا رخ داد. پوشش واکسیناسیون کودکان در جهان به %80 رسید و در کشورهای دارای واکسیناسیون مؤثر، مرگ کودکان زیر 5 سال بیش از %50 کاهش یافت. مرگ مادران در جهان نیز در این دوره حدود %50 کم شد، مرگ ناشی از مالاریا %60 و میزان عفونت HIV بیش از %40 کاهش یافت. پولیوویروس، عامل فلج اطفال، اکنون در آستانهٔ ریشه‌کنی است.

کلید پیشرفت سلامت: سرمایه‌گذاری در بهداشت عمومی

عوامل متعددی، از جمله افزایش سرمایه‌گذاری در نظام سلامت و زیرساخت بهداشت عمومی، این پیشرفت چشمگیر را توضیح می‌دهند. این عوامل عبارت‌اند از:

  • پیشگیری از عفونت با پاکیزگی و بهداشت، مانند کلرزنی آب،
  • پیشرفت در تشخیص و درمان بیماری‌های عفونی، و
  • توسعه و توزیع واکسن‌های ایمن و مؤثر.

بخش بزرگی از تلاش برای افزایش دسترسی جهانی به مداخلات نجات‌بخش، متعلق به سازمان‌ها و مشارکت‌های چندجانبه‌ای مانند سازمان جهانی بهداشت (WHO) است. از جمله UNICEF، اتحاد واکسن Gavi، ابتکار جهانی ریشه‌کنی فلج اطفال، صندوق جهانی مبارزه با ایدز، سل و مالاریا و ابتکارهای آمریکا برای ایدز و مالاریا.

چون نابرابری سلامت همه‌جا وجود دارد و همهٔ کشورها با تهدیدهای تازه، از جمله مقاومت ضدمیکروبی روبه‌رو هستند، این تلاش‌ها همچنان به همان اندازه حیاتی‌اند. کووید-19 به‌روشنی نشان داد که بیماری‌های عفونی نوپدید، چالش بزرگی برای امنیت سلامت جهانی‌اند و همان شرایطی که دستاوردهای گستردهٔ سلامت و رفاه را تقویت کرده‌اند، انسان را هرچه بیشتر در برابر همه‌گیری آسیب‌پذیر کرده‌اند.

60 سال اخیر همه‌گیری‌ها

تاریخ معاصر همه‌گیری‌ها 1960 2000اینفوگرافیک تاریخ معاصر همه‌گیری‌ها 2010 2021

در سال‌های اخیر، عوامل بیماری‌زای مشترک انسان و حیوان که قبلاً جداافتاده بودند، مرتب شیوع ایجاد کرده و میان انسان‌ها منتقل شده‌اند؛ برخی به‌سرعت میان انسان‌ها و فراتر از مرزها گسترش یافته‌اند.

زئونوز اصطلاح هر بیماری عفونی‌ای است که از جانور مهره‌دار به انسان یا از انسان به جانور مهره‌دار منتقل می‌شود. بسیاری از بیماری‌های شدید و مهم در این گروه‌اند؛ مانند هاری، با عامل ویروس هاری، آنفلوانزای پرندگان و آنفلوانزای خوکی، با عامل ویروس آنفلوانزا، بیماری جنون گاوی، با عامل پریون، و البته کووید-19 (SARS-CoV-2). زئونوزها را عوامل بیماری‌زای زئونوتیک ایجاد می‌کنند.

کارشناسان هشدار داده بودند

بین 1980 و 2017، بیش از دو دوجین از این شیوع‌ها در جهان گزارش شد. سال‌ها پیش از ظهور کووید-19، بسیاری از ناظران افزایش خطر همه‌گیری‌ای را مطرح کردند که با ویروسی سریع‌الانتشار، یک یا دو بار در هر قرن رخ می‌دهد. آکادمی ملی پزشکی آمریکا، که قبلاً مؤسسهٔ پزشکی نام داشت، مدت‌هاست برای آگاهی از بیماری‌های عفونی نوپدید می‌کوشد؛ از جمله انجمن تهدیدهای میکروبی آغازشده در 1996 و کمیسیون چارچوب خطر سلامت جهانی. کمیسیون چارچوب خطر سلامت جهانی برای آینده، در واکنش به شیوع ابولای 2014-2016 در غرب آفریقا تشکیل جلسه داد. بااین‌حال، در حضور نیازهای فوری دیگر، حفظ توجه عمومی، ارادهٔ سیاسی و بودجهٔ آمادگی همه‌گیری دشوار بود؛ حتی پس از آنکه ابولا نشان داد جهان چقدر برای وضعیت اضطراری بین‌المللی سلامت آماده نیست.

این پیش‌بینی‌ها مختص کارشناسان آمریکا نبود؛ متخصصان بهداشت عمومی در کشورهای فراوان دربارهٔ خطر همه‌گیری‌ای با این وسعت هشدار داده بودند. می‌توان آن را به وضعیت دانشمندان پیش‌بینی‌کنندهٔ زمین‌لرزه تشبیه کرد: در گسل‌های مشخص، زمین‌لرزه‌های بزرگ با تناوب مشخص رخ می‌دهند و دانشمندانی که ویژگی‌های تاریخی و جغرافیایی را خوب تحلیل می‌کنند، پیش‌بینی‌های دقیقی دارند. برای بیماری‌های عفونی ویروسی نیز وضعیت مشابهی برقرار است.

پاسخ مهم به بحران ابولا، تشکیل ائتلاف نوآوری‌های آمادگی همه‌گیری (Coalition for Epidemic Preparedness Innovations - CEPI) در 2016 بود. CEPI به‌صورت مشارکت عمومی‌خصوصی برای تسریع کشف و توسعهٔ واکسن‌های «برای احتیاط» علیه عوامل شناخته‌شده طراحی شد؛ مانند ابولا، ویروس نیپا، سندرم تنفسی خاورمیانه (MERS) و SARS. بسترهای نوآورانهٔ توسعهٔ واکسن با حمایت CEPI، شامل RNA پیام‌رسان (mRNA) و ساختارهای DNA، برای ساخت سریع واکسن کووید-19 به کار رفتند و شاید در آینده برای تولید به‌موقع واکسن علیه عوامل تازه کشف‌شده بسیج شوند. بزرگ‌ترین مشکل CEPI، نیاز به تکیه بر راهبرد تأمین مالی از جمع‌آوری کمک بود، به‌جای تضمین بودجهٔ مناسب پیش از وضعیت اضطراری. گرچه کشورهای پردرآمد فراوان به پژوهش و توسعهٔ واکسن کمک مالی کردند، اهداکنندگان بزرگی مانند آمریکا تا همین اواخر بیرون ائتلاف ماندند.

گام مهم دوم، راه‌اندازی هیئت پایش آمادگی جهانی (Global Preparedness Monitoring Board - GPMB) توسط WHO و گروه بانک جهانی در 2018، در پاسخ به توصیه‌های کارگروه بحران سلامت جهانی دبیرکل سازمان ملل بود. GPMB متشکل از رهبران سیاسی، رؤسای مؤسسات چندجانبه و کارشناسان علمی است و برای ارزیابی اقدام‌های لازم جهت آمادگی جهان برای پاسخ سریع و قاطع به وضعیت اضطراری سلامت جهانی تشکیل شد. نخستین توصیه‌ها در گزارش 2019 با عنوان A World at Risk، «جهانی در معرض خطر»، منتشر و سپس در گزارش 2020 با عنوان A World in Disorder، «جهانی آشفته»، به‌روز شدند. با وجود گام‌های مثبت CEPI و GPMB، همه‌گیری کووید-19 پیش از اجرای کامل توصیه‌ها توسط رهبران جهانی فرا رسید.

رؤسای مشترک GPMB در گزارش 2020 نوشتند: «همه‌گیری کووید-19 شکست جمعی در جدی گرفتن پیشگیری از همه‌گیری، آمادگی و پاسخ را آشکار کرد». هیئت در بازتاب درس‌های کووید-19 یادآور شد استانداردهای سنتی آمادگی ملی نمی‌توانستند رفتار کشورها در همه‌گیری بزرگ را پیش‌بینی کنند. وقتی رهبران ملی راهنمایی بهداشت عمومی را نادیده گرفتند و ساکنان تمایلی به سازگار کردن رفتار برای کاهش انتقال نداشتند، میزان کووید-19 بالا رفت.

درس مهم دیگر گزارش 2020 این بود که برنامه‌ریزی همه‌گیری آینده باید ذی‌نفعان بیرون بخش سلامت را نیز در بر بگیرد. اثر شدید کووید-19 بر اقتصاد ملی و درآمد خانوار نشان می‌دهد کشورها چقدر باید آمادهٔ بسیج منابع اضطراری برای کاهش شوک مالی و حمایت اجتماعی از کسانی باشند که به دلایل اجتماعی بیشترین خطر بیماری شدید یا فقر را دارند. به تعبیر GPMB، آمادگی همه‌گیری باید از مسئولیتی با تأمین مالی و مدیریت وزارت بهداشت خارج شود و از مسئولیتی که وزیران دارایی اولویت می‌دهند و همهٔ بخش‌های متأثر را در رویکرد کل دولت در بر می‌گیرد نیز خارج شود. در چنین راهبردی، بودجهٔ آمادگی دست‌کم 10 برابر می‌شود و بخش‌های غیرسلامت سهم روشنی در آمادگی ملی خواهند داشت.

تا حدی غافلگیر شدیم، اما سریع واکنش دادیم

سرعت واکنش صنعت دارو به همه‌گیری کووید-19، توان توسعه و افزایش تولید واکسن، ابزار تشخیص و درمان‌های لازم برای پایان مرحلهٔ حاد همه‌گیری را برجسته می‌کند. مهم‌ترین شکست بازار در این وضعیت، نبود دسترسی کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط به واکسن است. فاصلهٔ میان وجود کالاهای عمومی جهانی و مشوق‌های صنعت برای رساندن آن‌ها باید پُر شود. این کار، مشارکت نوآورانهٔ عمومی‌خصوصی می‌خواهد.

وحشت و غفلت

معتقدیم رهبران جهان، هنگام تدوین راهبرد پایان همه‌گیری کووید-19، باید چرخهٔ «وحشت و غفلت» مشخصهٔ پاسخ به وضعیت‌های اضطراری سلامت را کنار بگذارند. به‌جای آن، باید به چارچوب تازهٔ پیشگیری، شناسایی و مداخله پایبند باشند. این رویکرد شامل تمرکز منابع بیشتر بر شناسایی تهدیدهای زئونوتیک نوپدید و یافتن و مهار آن‌ها در زمان محلی و مدیریت‌پذیر بودن است.

اجرای چنین ابتکاری، تقویت نهادهای ملی، منطقه‌ای و جهانی و گسترش نیروی کار بهداشت عمومی، از جمله افزایش کارکنان سلامت جامعه را می‌طلبد. این تلاش‌ها نظام پایش را تقویت، گزارش زودهنگام تهدید را برای کشورها ممکن و به پاسخ سریع کمک می‌کنند؛ کاری که دربارهٔ کووید-19 نتوانستند انجام دهند.

در این تلاش‌ها، به ظرفیت نیرومند پژوهش و توسعه نیاز داریم که در جهان به‌سرعت فعال شود. تولیدکنندگان خصوصی باید برای کاهش خطر سرمایه‌گذاری در آمادگی و پاسخ همه‌گیری، تضمین مالی کافی از دولت داشته باشند و ظرفیت پژوهش پیش‌بالینی و بالینی در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط، در سطح ملی و منطقه‌ای، توسعه یابد. همچنین به مراکز پراکندهٔ گسترده برای محصولات پاسخ‌گوی نیاز جهانی و نظام‌های تنظیم‌گری آمادهٔ تأیید اضطراری و توزیع عقلانی محصولات تازه نیاز داریم؛ با اولویت توزیع در مناطقی که بیشترین اثر بر متوقف کردن پیشرفت همه‌گیری را دارند.

همکاری علمی در عصر دیجیتال

سرانجام، در عصری با توان دیجیتال تقریباً نامحدود، می‌توان از ابزار عصر اطلاعات برای اشتراک داده‌های لازم جهت شناسایی عوامل تازه، تسریع توسعهٔ محصول و تقویت پاسخ همه‌گیری استفاده کرد. کشورها باید با حفظ حریم خصوصی و جلوگیری از سوءاستفاده، برای رفع موانع اشتراک داده همکاری کنند.

هزینهٔ کووید-19 در 1 سال: 11 تریلیون دلار

هزینهٔ سالانهٔ این سرمایه‌گذاری‌ها میلیاردها دلار خواهد بود. GPMB گزارش داد سرمایه‌گذاری کافی آمادگی، سالانه به‌طور متوسط 5 $ برای هر نفر در جهان می‌خواهد. در مقابل، اقتصاددانان برآورد می‌کنند جهان برای مبارزه با کووید-19 تاکنون بیش از 11 تریلیون دلار خرج کرده و همه‌گیری در آینده از درآمدهای ازدست‌رفته، 10 تریلیون دلار دیگر به دست خواهد آورد. آکادمی ملی پزشکی نقش مهمش را در این بحث‌ها ادامه خواهد داد. اخیراً آکادمی‌های ملی علوم، مهندسی و پزشکی، گزارشی اجماعی به نام چارچوب تخصیص عادلانهٔ واکسن کووید-19 (Framework for Equitable Allocation of Covid-19 Vaccine) منتشر کردند.

معتقدیم زمان آن رسیده رهبران جهان علائم هشدار را جدی بگیرند، نیمه‌اقدام‌ها را کنار بگذارند و به نظام جهانی لازم برای پاسخ به خطر همیشگی بیماری عفونی نوپدید پایبند باشند. توان پرداخت هزینهٔ گزینهٔ دیگر را نداریم.

موضوعات مرتبط

منابع

Elias, C. Nkengasong, J.N. Qadri, F. (2021, مارس 27). Emerging Infectious Diseases — Learning from the Past and Looking to the Future. NEJM.org

درخواست نوبت

هوش مصنوعی DROZDOGAN

این مقاله را با هم بررسی کنیم

درباره مقاله بپرسید و پاسخ‌ها را همراه با منابع منتشرشده در سایت ما بخوانید.

هوش مصنوعی DROZDOGAN

دستیار Drozdogan

مروری بر تاریخ معاصر بیماری‌های عفونی؛ آموختن از گذشته و نگریستن به آینده

درباره مقاله بپرسید و پاسخ‌ها را همراه با منابع منتشرشده در سایت ما بخوانید.

اطلاعات گفت‌وگو و حریم خصوصی

این گفت‌وگو را دستیار Drozdogan پاسخ می‌دهد. مدیران مجاز سایت ممکن است آن را برای بررسی کیفیت بازبینی کنند. اطلاعات شخصی را به اشتراک نگذارید.

پاسخ‌ها با زیرساخت OpenAI تهیه می‌شوند. پرسش‌ها و پاسخ‌ها در آن سرویس پردازش می‌شوند؛ سوابق گفت‌وگو در سایت ما ذخیره می‌شوند. اطلاعات هویتی، تماس یا سلامت شخصی را به اشتراک نگذارید.

0 / 1000

فقط برای اطلاع‌رسانی است؛ تشخیص شخصی یا توصیه درمانی ارائه نمی‌شود.

مقاله‌های مرتبط

مقاله‌های دیگر درباره این موضوع را بخوانید.

از تازه‌ها باخبر بمانید

مقاله‌های تازه و پیشرفت‌های علمی را از طریق ایمیل دریافت کنید.

Google Analytics در صفحات عمومی مستقل از این پنجره کار می‌کند و ممکن است از کوکی‌های تحلیلی استفاده کند. انتخاب شما در اینجا فقط خدمات خارجی را کنترل می‌کند.