پزشکی در سایه دربار: آئتیوس اهل آمد، سموم و کلمات مقدس
در این مقاله
هنگامی که آونگ تاریخ پزشکی از عمل‌گرایی روم به عرفان‌گرایی بیزانس می‌رود، شخصیتی چندوجهی وارد صحنه می‌شود: آئتیوس اهل آمد (502-575 میلادی).
آئتیوس در آمدِ بین‌النهرین (دیاربکر امروزی) زاده شد و در کتابخانه‌های غبارگرفته اسکندریه پرورش یافت. او فقط پزشک نبود؛ مقام بلندپایه دربار امپراتور ژوستینیان، محرم اسرار امپراتریس تئودورا و بزرگ‌ترین دانشنامه‌نویس پزشکی بیزانس بود.
آئتیوس نمونه «پزشک دربار» بود که دانش پزشکی را با دسیسه‌های دربار و قدرت امپراتوری ترکیب می‌کرد. اثر او، Tetrabiblon، یعنی شانزده کتاب، تلفیقی بی‌همتا از دانش جراحی دنیای باستان، دعاهای مسیحی و سموم شرقی است.
1. راز امپراتریس: بیماری‌های زنان و سرطان
فضایی که آئتیوس در آثارش به بیماری‌های زنان و پستان اختصاص داده، بسیار فراتر از معیارهای زمانه است. تاریخ‌نگاران احتمال می‌دهند منبع این دانش دقیق، قدرتمندترین زن بیزانس، یعنی امپراتریس تئودورا، بوده باشد.
روایت شده تئودورا که در جوانی بازیگر و رقصنده بود، در سنین بالاتر از سرطان پستان یا عوارض آن درگذشت. دانش عمیق آئتیوس درباره پیشگیری از بارداری، عوامل سقط‌آور و لوازم آرایشی با زندگی پیشین تئودورا همخوان است. آئتیوس در اتاق‌های خصوصی دربار، هم به‌عنوان جراح و هم کشیش شاهد مبارزه یک زن با سرطان بود.
2. پیش‌درآمد شیمی‌درمانی: آرسنیک و رآلگار
آئتیوس، روش جراحی «ببر و بسوزان» لیونیدس (روز 22) را به ارث برد، اما نکته مهمی افزود: کوتریزاسیون (سوزاندن) علاوه بر توقف خونریزی، برای ازبین‌بردن «ریشه‌های» باقیمانده نیز ضروری است.
اما رویکرد واقعاً رادیکال از جایی آغاز می‌شود که تیغ نمی‌رسد. آئتیوس رویکرد داروییِ کشتن تومور با «مسموم‌کردن» را ساخت. این نیای بسیار ابتدایی و سمی شیمی‌درمانی مدرن است.
سولفید آرسنیک قرمز (Sandarach). آئتیوس این ماده سمی را به مرهم اضافه می‌کرد و بر تومورهای زخم‌شده می‌مالید. هدف ایجاد نکروز (مرگ بافت) در بافت سرطانی و افتادن تومور بود.
گیاه اژدها یا بالش مار. این گیاه با تماس پوستی، تحریک شدید و مرگ بافت ایجاد می‌کند و به‌عنوان عامل «نابودکننده» تومور استفاده می‌شد. خربق (Hellebore) و فرفیون (Euphorbium) نیز بخشی از این ترکیب خطرناک بودند.
3. عقلانیت و رازآمیزی: پیوند دارو و دعا
بارزترین تفاوت آئتیوس با پیشینیان، ادغام «ایمان» در پزشکی عقلانی است. جادوهای جهان چندخدایی جای خود را به دعاهای مسیحی و طلسم‌ها جای خود را به نمادهای مقدس دادند. از نظر آئتیوس، پزشک علاوه بر یک فن‌ورز، مجرایی برای شفای الهی است.
— دعایی که آئتیوس خواندنش را هنگام تهیه مرهم توصیه می‌کرد.
همچنین هنگام گیرکردن استخوان در گلو، گفتنِ «ای لعازر، بیرون بیا؛ مسیح تو را می‌خواند» و لمس بیمار را توصیه می‌کرد.
منابع استفاده‌شده
- Karamanou M, et al. "Oncology in the Byzantine Era." JBUON.
- Lascaratos J. "The Miraculous Cures of Cancer in Byzantium." Journal of BUON.
- Scarborough J. "Early Byzantine Pharmacology." Dumbarton Oaks Papers.
- "Aetius of Amida." Wikipedia.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.
ماهیت چندوجهی پزشکی
آئتیوس اهل آمد از جالب‌ترین نمایندگان باستانی رویکرد «زیستی‌ـ‌روانی‌ـ‌اجتماعی» پزشکی مدرن است. او هنگام درمان بیمار، علاوه بر تیغ جراحی (زیستی)، باور و دنیای روانی بیمار (روانی‌اجتماعی/معنوی) را نیز وارد فرایند می‌کرد.
آرسنیک و گیاهان سوزاننده او امروز هراس‌انگیزند. اما این تجربه‌ها نخستین بذرهای ایده نابودی سلول سرطانی با «مسموم‌کردن» (سمیت سلولی) هستند. آئتیوس با ابزار محدود و خطرناک خود می‌کوشید دریچه امیدی برای بیماران درمانده باز کند و پزشکی را با قدرت دربار و دعای کلیسا می‌آمیخت.