Sarayın kölgəsində bir həkim: amidalı Aetius, zəhərlər və müqəddəs sözlər
Bu məqalədə
Tibb tarixinin rəqqası Romanın praqmatizmindən Bizansın mistisizminə doğru hərəkət edərkən səhnəyə çoxşaxəli bir şəxsiyyət çıxır: Amidalı Aetius (eramızın 502-575-ci illəri).
Mesopotamiyanın Amida (indiki Diyarbakır) şəhərində doğulan və İsgəndəriyyənin tozlu kitabxanalarında yetişən Aetius yalnız həkim deyildi. O, imperator Yustinianın sarayında yüksək vəzifəli məmur, imperatriça Teodoranın sirdaşı və Bizans təbabətinin ən böyük ensiklopediyaçısı idi.
Aetius tibbi biliyi saray intriqaları və imperatorluq qüdrəti ilə birləşdirən bir "saray həkimi" prototipi idi. Onun Tetrabiblon (On altı kitab) əsəri qədim dünyanın cərrahi biliklərini xristian duaları və Şərq mənşəli zəhərlərlə birləşdirən bənzərsiz sintezdir.
1. İmperatriçanın sirri: ginekologiya və xərçəng
Aetiusun əsərlərində ginekologiyaya və süd vəzi xəstəliklərinə ayrılan yer dövrün standartlarını xeyli üstələyir. Tarixçilər bu ətraflı biliyin mənbəyinin Bizansın ən güclü qadını imperatriça Teodora ola biləcəyini düşünürlər.
Gəncliyində aktrisa və rəqqasə olan Teodoranın sonrakı yaşlarında süd vəzi xərçəngindən (və ya onun ağırlaşmalarından) öldüyü rəvayət edilir. Aetiusun kontraseptivlər, hamiləliyi pozan vasitələr və kosmetika haqqında dərin biliyi Teodoranın keçmiş həyatı ilə üst-üstə düşür. Aetius sarayın məhrəm otaqlarında bir qadının xərçənglə mübarizəsinə həm cərrah, həm də keşiş kimi şahid olmuşdur.
2. Proto-kimyaterapiya: arsen və realqar
Aetius cərrahiyyədə Leonidesin (22-ci gün) "kəs və yandır" üsulunu mənimsəmiş, lakin ona mühüm əlavə etmişdir: kauterizasiya (dağlama) yalnız qanaxmanı dayandırmaq üçün deyil, qalan "kökləri" qurutmaq üçün də zəruridir.
Lakin əsl radikallıq bıçağın çata bilmədiyi yerdə başlayır. Aetius şişi "zəhərləyərək" öldürməyi hədəfləyən farmakoloji yanaşma hazırlamışdır. Bu, müasir kimyaterapiyanın çox ibtidai və toksik əcdadıdır.
Qırmızı arsen sulfidi (Sandarach). Aetius bu zəhərli maddəni məlhəmlərə qataraq xoralaşmış şişlərin üzərinə çəkirdi. Məqsəd xərçəngli toxumada nekroz (çürümə) yaradaraq şişin qopmasını təmin etmək idi.
Əjdaha otu və ya ilan yastığı. Dəri ilə təmasda güclü qıcıqlanma və toxuma ölümü yaradan bu bitki şişləri "məhv edən" vasitə kimi istifadə edilmişdir. Hellebore (asırqal) və Euphorbium (südləyən) da bu təhlükəli qarışığın bir hissəsi idi.
3. Rasionallıq və mistisizm: dərmanla dua birləşəndə
Aetiusu sələflərindən ayıran ən bariz xüsusiyyət rasional təbabətə "inamı" daxil etməsidir. Bütpərəst dünyanın sehrlərini xristian duaları, tilsimlərini isə müqəddəs simvollar əvəz etmişdir. Aetiusa görə həkim yalnız texnik deyil, ilahi şəfanın ötürücüsüdür.
— Aetiusun məlhəm hazırlayarkən oxumağı tövsiyə etdiyi dua.
Boğaza sümük ilişdikdə də: "Lazar, çölə çıx, Məsih səni çağırır" deyərək xəstəyə toxunmağı tövsiyə etmişdir.
İstifadə olunan mənbələr
- Karamanou M, et al. "Oncology in the Byzantine Era." JBUON.
- Lascaratos J. "The Miraculous Cures of Cancer in Byzantium." Journal of BUON.
- Scarborough J. "Early Byzantine Pharmacology." Dumbarton Oaks Papers.
- "Aetius of Amida." Wikipedia.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.
Təbabətin çoxşaxəli təbiəti
Amidalı Aetius müasir təbabətin "biopsixososial" yanaşmasının antik dövrdəki ən maraqlı nümayəndələrindəndir. O, xəstəni müalicə edərkən yalnız neştəri (bioloji amili) deyil, xəstənin inancını və mənəvi aləmini də (psixososial/mənəvi amilləri) prosesə daxil etmişdir.
İstifadə etdiyi arsen və aşındırıcı bitkilər bu gün bizə qorxunc görünə bilər. Lakin bu sınaqlar xərçəng hüceyrəsini "zəhərləyərək" məhv etmək fikrinin (sitotoksikliyin) ilk toxumlarıdır. Aetius əlindəki məhdud və təhlükəli vasitələrlə çarəsiz xəstələrinə ümid qapısı açmağa çalışmış, təbabəti sarayın gücü və kilsənin duası ilə birləşdirmişdir.